Felietónë z “Kąsk do smiéchù”

Tadżi: , ,

Żëwòt Macka

Chcemë le so zażëc! Starsze pokolenié jesz mie znaje z mòjich dôwnëch gôdk, ale młodi Kaszëbi mie nie znają, bez to mùszã sã jima nôpiérwi przedstawić: Jem Gùczów Mack z Përdëgónów, chłop strzédnégo rostu, dosc przë se, welech na nodżi ë łësy na głowie. Mòja bëlnô znanka to róg tobaczny, z chtërnégo to cziedës zażiwelë Kaszëbi òd Kartuz ë Koscérznë, òd Wejrowa ë Pùcka, òd Gdini ë Gduńska, nawetka Pòmòrencë z Bëtowscziégò, Lãbòrscziégo ë Słëpscziégò, cziej przëjachelë na tôrg do Srôkòjc.
A terô krótëchno mój żewot.
Wid zemsczi jem ùzdrzôl w Përdëgónach na dzewińcdwadzestégò gromnicznika nego rokù, jacziegò jo so nijak ni mogã wdarzëc. Wiém le tëli, że skòrnom sã ùrodzył, wzãła mie jakòs baba za nóżkã w lewã rãkã, a prawą mie dała zacht klapsa w sedzenicã tak, żem òd razu z bólu zawrzeszczôł. Téj jem so pòmëslôł: ach taczi to je ten świat! Mało co le człowiek na nien przińdze, ju gò walą pò sedzenicë. W chmotrë miã bòdôj trzimelë Sowizdrzôł ë Sëbila. W chmòtrëch sã wpôdô, bez co mie sã trzimają rozmajité fąfczi ë figle, a z proroczégò nosa móm téż swój ùdzél. Chcã do waju gadać decht pò naszemù. Ale cziej jô co zełżã abò kãsk prôwdë pòwiém, mùszita mie wëbôczëc, bò mògã le bëc taczim, jaczim
jem, jaczim mie Pón Bóg stwòrził z mòjim jãzëkem, a ten mie nierôz w gãbie lôtô jak pëtel młińsczi. Chto wiele gôdô, ten mùszi kąsk zmëszlac ë kąsk łgac, a përznã zełgać je dobrze, bò chto jesz nijak nie zełgôł, ten nie wié, czim je prôwda.
Ùdbôł jem so wanożëc pò świece. Bãdã héwò tu ë hénë tam. Mòżeta zażëwac z mégò roga na kòżdim targù w kòżdim miesce ë na kòżdim òdpùsce w kòżdi parafiji. Weńdã zôs midzë ten lud nasz bëlny, co no tësące lat barnił swòją mòwą słowianiznã przëbôłtną, lud pracowiti jak mrówka a cwiardi jak kam. Jak mòrze w swòjich tóniach drodżi jantar, krëje lud nasz w sercach swòjich swòjã wiesołosc. A jak mòrze w nocné sztormë pò përzince cëskô swój skôrb na ùbrzeża mòrsczié, tak ten lud daje nóm le pò kąskù pòznawać swój smiech ë żart. A to prawie chcã spisać ë dać wama do czëtaniô. Kò téj le czëtôjta!

Chcemë le so zażëc!

Ò cëdownym wëzdrowienim

Dzys przëszedł do mie sąsôd ë rzekł:
- Sedzysz, Mackù, w tëch Përdëgónach jak zarzekłi. Nick nie gôdôsz, nic nie piszesz ë mało dze biwôsz. Czas nôwëższi sã w świat wënëkac — jak mówi Derda. Wéj le, doszła mie wiédzô, że Rzepisz
z Miechùcczëch Pùstków leżi cãżkò chòri.
- Jo – rzekł jem – muszã go jic nawiedzëc, bò to mój bëlny drëch.
Pùdã zarô witro.
Zawitrze jem przeszedł do nie, a òn leżôł pò prôwdze we wërach ë stãkôł, kaszlôł ë rzëpiôł. Jął jem gò pòceszac ë trostu dodawac, ale òn le
sã jiscył ë narzékôł, że jegò kuńc je ju bliskò. Nicht gò ni mógł poceszëc, ani ksądz, ani doktor. Nawetka zażëc nie zażił z mégò roga. Béł smiertelno chòri ë ju jedną nogą na hénim świece. Le téj przeszedł sąsôd Płużk ë rzekł:
- Rzëpiszkù, wiész të co? Wéj le, ten twój sąsôd Złoch, co z nim môsz no prawò ò grańcã, doznôł wieldżi szkòdã, bò w noce padła mu krowa…
- Co të gôdôsz? Padła mu krowa? Jakô to?
- Ta wielgô, ta nôlepszô krowa, dëcht po òcalenim.
- Alaże! – Ë pòdniósł sã Rzepiszk na sedzenié. — Dôjże, Mackù, zażëc!
Zażëlë jesmë, a Rzepiszk béł òd ny gòdzënë cëdowno ùzdrowiony.
Tak wéj dobrô wiédzô je lepszô niżli doktor ë apteka.

Chcemë le so zażëc!

Dobrí chłopi

Kôżdi chłop mô swégò dréna, jeden wikszégò, drëdżi mniészégò.
W gôdce białk kôżdi chłop cëzy je lepszi, ale w sercu ë mëslach ni ma to jak jeji gwôsny. Chłopi na ògle nie są lëchi dlô swojich białk, są dobrima.
Do baro dobrëch chłopów nôleżi Jadam Żmùda z Wãsór.
Cziej mù jegò Jewa wëstawiła na pôłenkò bùlewczi z kwasnym mléczkem, odsënął mleczkò ë rzekł:
- Białkò, weź to mlékò a dój swiniom, bò za swinie dostóniesz dëtczi, a za mie nick.
Abò Jacek z Przetoczëna. Ten na roczëznã swòji białczi kùpił dzewińc metrów płótna ë pòdarowół swòji Hance, rzekłszë:
- Môsz, Hankò, chòc rôż co bëlnégò na twojã roczëznã. Ùszij mie z tegò trzë kòszële!
Tak wéj widzyta, że są jesz na Kaszëbach baro dobri chłopi. Biéjtaż téj w jejich szlachë!

Chcemë le so zażëc!

Kùr ë krowa

Stôri rëbôk Kruza leżôł ju dëcht na ùmercym. Cziej odjachôł ksydz ë doktor, rzekł do swòji płaczący białczi:
- Jô ju dzys wierã pùdã na nen swiat. Nëże téj nie zabôczë dawać za mie na mszą świãtą. Przedôj na targù tã bestrą krowã, a co za niã dostóniesz, wszëtkò dój za miã.
- Dobrze – rzekła – przedóm krowã ë wszëtkò dóm za ce na mszą.
Pò smiercë Kruzë jegò białce stało sã żôl tëli dëtków dać ksãdzu. Pòczã téj meditowac, jak to zrobic tańszim kòsztem, a na òstatkù naszła jã dobrô dejô.
Tak wzã tã krowã ë jesz kùra na tôrg do Pùcka. Cziej béł kùpc na krowã, mùszôł z nią razem kùpic kùra, a cziej kùpc chcôł kùra, mùszôł kùpic ë krowã. Òsóbno nie chca przedac ani krowë ani kùra. Krowa mia
kòsztowac szescdzesąt złotëch a kùr pińc tësący złotëch.
Kùpcë krącëlë głowama ë sã radzëlë. Jaż jeden sã òdwôżił kùpic krowã razem z kùrem. Wëpłacył białce ë szedł na lëtkùp.
A białka wrócëła do dóm ë zarô szła ksãdzu zanieść szescdzesąt złotëch na mszą swiãtą za niebòszczëka chłopa.

Chcemë le so zażëc!

Żukòwò – wies pańskô

Żukòwò to wies pańskô. Bëła nią ju za czasów Swiãtopôłka Bëlnégò ë za Mszczëgów, òsta nią téż pò dzys dzéń ë nią bãdze na wieczi wieków. Amen.
Ale cobe Żukòwianié bez tã chwalbã nie wnëkële w za wielgą bùchã, przënôlégò jima téż jaczis flëczk przëszëc. Taczëch flëczków móm dô nich czile. Jeden z nich je dëcht pasowny na pòrwóny jãzëk niechtërnëch bôb. A pòrwôł sã jima bez to, jiże rôd môłpùją cëzëch ë w cëzënie widzą wiedno co lepszégò niglë w bëlny swòjiznie. Jidącë bez Żukòwò czëjã jak jedna takô baba szkalëje na swojã żôrotną córeczkã:
- Tile razy czi gadam, ze masz mówicz doma i w szkole le pò pòlskù. A ti nie chczesz tego czucz, co czi mamusza radżi. To sobie wnykaj w ten twoj szadi łep! Gdi jeszcze raz bendã miała cziti, ze bendżesz z dżeczmi gadacz po kaszubsku, to czi szpéri uczidnã. Nie darwasz miszlecz, ze mamusza chce dla czebie licho, chcã dla czebie dobrze. Gdi bendżesz tak dobrze w szkole mówicz po polsku, jak twoja mamusza, tej bendżesz zbieracz dicht same piontki.

Chcemë le so zażëc!