Jak Kùlómbószów Krësztof tã Amerikã wëkrił

Tadżi: , ,

1. Ùrodzënë. Ùcecha

Rôz czedë ził kòle mòrza rzetelnie a spòkòjnie drëch przezwëstkã Kùlómbósz ze swòją białką. Jeden kłopòt mielë a dëcht głãbòczi, bò bòcón, chòc tak czãsto za nim wëzéralë, nie chcôł do nich przëlecec a jim dzeckò przëniesc. Białka ju sã przed sądôdkami sroma a na płacz ji szło, czej òna przed dwiérzami sąsadów tëlkò môłëch dzecy widza. Ale pón Bóg ò nich ni miôł zabëté a stało sã, że bòcón jã w kòlano szczipnął. Pòłożëła sã, a chłop nôprzód do nôblëższi sąsôdczi a tej w òkamërgnienkù kònia zaprzigł a hajdu za grótką. Ta wpakòwa swòje sapeta a pò krótczim czasu òn z nią przëjachôł. Òn wëprzigł kònia, wsëpôł mù futringã na ùroczëstosc dnia le pół kipczi seczczi, ale dwie przegarstne òtrąb, zamiészôł a sôdł w kùchni na łôwkã, wëjął kòrónkã a zaczął sã serdecznie mòdlëc, ale zãbë mù grochòtałë a maszinowò drżącëmi pôlcami pôcorë sënął. Nie wara długò, òn czuł cenczi głosyk a jaczé tã piszczenié a tej wszëtkò ùcëchło. Za całi sztót òtemkła grótka zdebełkò dwiérze a przez rësënã szeptnã:
- To je knôp, rzesczi jak ridzk, wszëtkò je pòrządkù!
Tej wa mia widzec, co z tim nowòùpiekłim tatkã sã stało! Nôprzód dreszcz przez całé cało mù przeszła, òd plechù do zôl dostôł gãsą skórã a w òczach mù sã co sklëniło, tej ale ùderził piscą tak mòcno w ògniskò, że ò półtora pacë w pòdłogã glënianã wrënãło. Grôp na trzech òczadzonëch kamieniach nad torfòwim ògniu stojący pòdskòkł, klósczi z brzadã a sëszonëmi grzëbami wëkipiałë, torf zabriżdził a zaskwarził, òdżéń zgasł a całô kùchnia bëła fùl dëmù, parë, smrodu. Kòt na ògniskù drzémiący a przãdzący zeskòkł prosto w szërok grëbégò mléka a z miauczeniém ùjachôł na pòdwórzé. Wëstrasził przë tim mòcno psa do łôwczi ùwiązónégò, ten chcôł za nim do bùtna wësadzëc, zadzôł ò próg a zaczął jãczec a wëc. Kùr òdlecôł przed kòtã a zapiôł przerazlëwim głosã jaż dwa razë:
- Kùkerukù! Kùlómbószk tu je!
Kluka kùrzãta skwôka, kùrë gdôkałë. Krowë w chléwie na drëdżi stronie kùchni brzãczółë a grochòtałë czedami, kóń rzôł a czosôł bôle. Całô chôta zadrża òd tegò ùderzeniô a kòmin pacowi na dakù wjichlôł sã, jak czej òn bë chcôł rzec: „Kòlómbószu, czë tobie so pleni?”. Tak całi wentôrz, żëwi a môrtwi, sëna domòwégò witôł.
Drzéwiãta swiécëłë w jasny zeleni, słuńce leżało pełne ceplégò swiatła na òbòrze, stôwk sã ùsmiechnął a wiater gwizdôł wiesoło przez wietwie a wietewczi. Kùkùczka w blëzym lese bez òprzestankù wòła a òn redosnym sercã ùrëchòwôł szescdzesąt razy. Stôri béł szczeslëwi nad kòżdą miarą. Całe niebò wisało mù fùl mùzykùjącëch skrzëpk a brzëchati bas prawie nad nim, nômili òn bë miôł całi swiat rãkòma swòjimi òbchlastłé a scësnioné.

2. Sztridka ò miono. Chrzest.

Terë ti starszi mielë wiôldżi kłopòt, jaczé miono òni bë temù knôpù delë, bò Jón, Michôł, Walãtk, Gùst, Józk, tak sã bëlechto nazwie, aże z tegò knôpa co nôdzwëczôno wiôldżégò bë sã stac mùszeło, to nie bëło blós jegò mëmczi, ale téż wszëtczich krewnëch ùdbanié. Bò knapskò nie wetkło paluszczi w gãbskò jak wszëtczé jiné dzecë kaszëbsczé rôbiają, le pòkôzało nima w lëft a ne mądré białczi wiôldżim gdôkaniém sã przëgadowałë:
- Wejta jeno! Òn chce w swiat daleczi, pòd niebiosa, henë dalek! Dalek!
We wieczór przed chrzestnym balã zjawił sã téż jegò wùja, wiôldżi bògôcz. Ten béł jajecznik a czepnik a hańdlowôł jôjami a masłã w Gduńskù. Sztridka ò miono jesz nie bëła roztrzëdnionô. Wùja miôł pôrã bùdlów kòrnusu a gduńsczégò gòltwasru przëniosłé. Ti chłopi sedzelë przë stole, pòpijalë a gawòrzëlë ò wòjnach z Kòzôkami, ò hańdlu, rzemiosle… Knôp w kòlibce zaczął krzëczec a beczec. Jedno z tëch dzewùsy przëskòkło a chcało gò wëjic:
- Hu! – zakrziknãło. – Bòże broń!
- Cëże tobie je? – zapitôł sã wùja gduńsczi.
- Òch, wiece le, wùjôszkù, ten lëwer je czësto mòkri a jô jem zëpôlnie speckónô.
Wùja sã rozesmiôł, rozmëszlôł a rzekł:
- Terë jô wiém, jaczé miono më temù knôpu dómë. Òn sã mùszi nazwac Krësztof za tim gduńsczim Krësztofã na tim dłudżim rénkù, ten téż wiedno mòkro pòd sã robi.
Tak sã stało, drëdżégò dnia béł knôp òchrzcony w kòscele parafialnym na miono Krësztof. Nôleżny bal nie béł swãgrowati a sëchi, ale głôdczi a mòkri, bò dało, co serce sã żëczi a mësl żądô, sëché a mòkré, a niejeden wëszedł głôdczimi nogami a swãgrowato doma za miłim szturchaniém swòji lepszi pòłowë lądowôł.

3. Ten wiôldżi kùńszt. Rozmiszlanié.

Krësztof rosł jak wszëtczë jiny knôpi. Ju w kòlibce béł apartny kùńsztôrz. Wnet swòje klóskòwaté nóżczi pòdniósł a dôł tã co w lëft wëlecec, ale temù ùcekającémù òn téż zarë złoté mòstë bùdowôł na niemiłą niespòdzankã mëmczi. Czej mù brzuszk skrzipiôł a skrzeczôł, zaczął sztëmòwac, piszczec, rëczec, beczec a basowac, że w niczëm sã wiesczémù mùzykańtowi nie pòddôł, rëchli sã nie ùdôł jaż mëmka miodną strawą gãbã sztopa, tak gòrąco swégò blësznégò kòchôł. Wikszi téż nieprzëjacela lubił, czej tatk w miôrce chòc le kropelkã kòrnusu òstawił, òn zarë tã négã wëlizôł a paluszkami wëmòcził. Wiôlgą ùcechã mù robiło wëcmani z misą a Wasrã z jedny misczi jesc, jich drewnianą łëżką pò dzëbie dzëbnąc a jasną redosc wëwołalo, czej òn jima resztã mléka na łeb wëlôł, co jich do pògrëzeniô a pòszarpaniô ùchãcëło. Czasã nie ùmëslnie, bòdôjże, zle z nieszczescô psu na ògón stąpił, jaż ten zaskwierczôł a jednym skòkã przez òtemkłé dwiérze wësusnął mëmce midzë czitlë. Jesz wikszé nieszczescé miôł z kòtã, chtërnymù òn skrzeczkã do ògòna przëkleszcził a szpérami w smòłã wsadzył, kòt pôrzchnął sarczësce a przez òkno wësadzył, le ruta zazwòniła. Tatków zégark wëmił w grëbim mlékù, scanny zédżer czedami do kòłowrota zadzerzgnął, żebë ten téż krącył. Ò dobrobët domôcy mù baro chòdzëło; czej òn na bùten tatkòwé krãpczi òblókł, to jesz tak ùszło, ale na mëmczënëch kòrkach tej wiedno szlapë pòzłoconé przëniósł. Nie widzało mù sã téż, że chałëpka na jednym môli stoja, zaprzigł dwie bëczi za nórtowi słup a chcôł nią jak cëgón pò swiece jachac. Le kòza bez jegò winë ni mògła sã z nim zgòdzëc, chòc łątami, knëplã a paltrami ji miłosc chcôł wzbùdzëc, a ta frańtowatô to nie rozmia, na niegòskôka, gò òbliza, zwrôca a tej òna téż bëła za czekawô, chca mù w brzëch dzurczi wepchnąc a zazdrzec, gdze jegò mądrosc sedza. Żebë mëmka téż dëcht akrôt wiedza, jaczi méster nôlepszi béł a nikògò bë nie òbgadowa, òn nowé bùksë na płotach, chróstach a nôgãstszëch drzónach wëpróbòwôł. Z ti wëbierczi wa widzyta, że òn béł wszëtczich kùńsztów kùńsztôrz.
Nie warało długò, tej òn téż sóm ze sebie ten wiôldżi kùńszt pòtrafił, że òn jajóm mógł dac stojec, co do tëchczôs nicht nie rozmiôł, a co mù wësoką érã przëniosło. Jednégò dnia przëszło mù tak do głowë: „Më tu na tim naszim żôłtuszkù téż le tak biédã klepiemë, jô pùdã do szpańsczégò króla a jemù ten mój wiôldżi kùńszt pòkôżã, to drëdżé sã naléze”. Jak pòmëszlóné, tak ùczënioné.

4. Doradë. Réza.

Nôprzód òn sã ùdôł do tegò stôrégò wroża, òfiarowôł mù pôrã dëtków:
- E czëlë Wë, fatrze, ni mòglë Wë bë mie rzec, dze te szpańsczi król mieszkô?
Ten zażił sekretną prisã tobaczi, sôrnął, zamk òczë, skruzowół skarnie, trząsł głową, dotkł pôlca do nosa, drapôł sã za ùszami a rzekł:
- Słëchôj le, Krësztofie, to twòjé pitanié wëdôwô mie sã bëc dëcht richtich szpańsczé. Ale jak gbùr ò gbùrze a ksądz ò ksãdzu wié, tak téż gwësno król ò królu mdze wiedzôł. Bie le do naszégò króla, ten cë pòwié dze jegò kòlega w Szpanëji żëje a biwô.
Krësztof pò wiôldżich trëdach do króla doszedł. Ten miôł prawie wiôlgą paradã. Jeden z òbsłëdżi królewsczi do niegò przëstąpił:
- Lącmanie, nie jes të ten Kùlómbósz, chtëren mòże tim jajóm dac stojec?
- Ten jô jem!
- Të chcesz do szpańsczégò króla?
- Tak je!
- Të bë rôd naszégò króla sã pitôł, dze jegò szpańsczi kòlega mieszkô?
- Ale në kò wej, skąd Wë to wszëtkò wiéce!
- Më szóns czëlë, co të za kùńda jes. Knôpi ju na ùlëcach ò twòjim wiôldżim kùńszce spiéwają! Dopiérze król ni mô czas z tobą pògadac, ale òn wié, że të tu jes. Na jegò rozkôz bie le wiedno dali a czej të tam mdzesz, tej gò pòzdrawiôj!
Kùlómbósz pò ti dobri radze wzął nodżi pòd pazëchã a pùscył sã w drogã do Szpanëji.
Tak téż tu tak ju w stôrim testamańce ògłoszonô naùka mdze stwierdzonô, że prorok w swòji tatczëznie nic nie znaczi.

5. Pòwitanié, wëklarowanié rozëmù.

Krësztof trafił prawie na czas, jak król szpańsczi ze swégò zómkù wëszedł.
- Dzéń dobri!
- Dzéń dobri!
- Wë jesce gwësno ten król? – zaczął z nim gôdkã.
- Jakùż nié? A cëż të jes za lącman?
- Jô jem Kùlómbósz, ten drëch zawòłony, chtëren ti jajóm mòże dac stojec!
- Pòprôwdzëwie, ale doch nié! Ten kùńszt jô bë dëcht baro rôd widzôł.
- Nic letkszégò jak to! Òbżorgùjce pôrã jôj!]
Tej òn dôł jednémù jaju pò drëdżim prawie przed królewsczim nosã stojec, że to tak dëdniało a król òbsłëpnął.
- Taczégò drëcha, jak të jes, jô ju długò szukôł. Jô móm co dlô ce, jakùż jô to móm wërażëc, chcema rzec w „animuszu”!
- Co Anna mùszi?
- W a-ni-mu-szu!
- Jô wiéjce,panie królu, jô doch ju móm pòłowã swiata przedërchóné, ale tam jô jesz nie béł! Je to dalek stąd?
- Do szwernótu, to je tu! – Król pòkôzôl na serce swòje, dze jegò złoti zégark przë ti grëbi czedze wisôł. – Ale chcemë le nôprzód w jizbã jic.
Ala wetrowie! Ten zégark mù sã widzôl. Òn le widno ò nim mëslił, mòże król w swòji łasce bë mù gò pòdarowôł. W zómkù òn òtemkł flabã òd jednégò ùcha do drëdżégò a wnet bë òmglôł òd tegò łëszczącégò blaskù bògactwa, jaczé mù ze wszëtczich strón zaswiécëłó. Jak òni do jedny pliszowi zófë doszlë, rzekł król:
- Sadni përzinkã, jô tobie co pòwiém. Dożdżë le chwileczkã, nôprzód jô swòjã stôróm halóm, to cë je przikrosc, ta mùszi ò wszëtczim wiedzec.
Kùlómbósz so mëslił w swòji głupi głowie: „Miôł bë chòc przë tim wielmòżnym królu, przed chtërnym całé wòjskò chłopów drżi, ten czitlôk bùksë nosëc?.
Król òtemkł dwiérze:
- Stôrô, pòj, tu je ten Kùlómbósz, co tim jajóm stojec dac mòże.
Òna prawie te pòzłoconé pielëchi tegò nômłodszégò princa płoka:
- Të niesromòtnikù, tak zarëczec, jakùż jô sã ùrzasła! – Wëplënã trzë razë: Tfuj, tfuj, tfuj! Krzëka a brzãcza: – To nasz czôrny kùr téż rozmieje, le blós òn sódzô krzëwé!
Ùcarła so rãce we fartuchù a przëszła:
- Witóm do nas!
- Pón Bóg zapłac!
- Nó, Krësztofie, cëż nowégò të nóm przëniesesz?
Òn béł bildóngã òblizniony:
- Kłanióm sã królowi a kùsznã rãczkã!
Wzął ji rãkã w swòjã pajã a tak skrómno ùcësnął, jak czej kłonice w szemel sã wsôdzô, a kùsznął ji cenuchné paluszczi miło szlapiącë, że ten kanalisti ptôszk w klôtce pòdskòkł a pòpôgijô w swòjim szałasu skwierczôł. Król rzekł:
- Më chcemë ùgòdã robic, òn nóm mô tã Amerikã…
Kùlómbósz przerwôł nitkã mòwë a pòdniosłim głosã, pòwôżnie a gòdnie tak sã òdezwôł:
- Mòsce królewsczé, ù nas je taczi òbëczôj, czej më jaczi wôżny gészeft dokònac chcemë, jak na przikłôd, czej szkólny w szkòle jaczémù leńcusznikòwi chce skórã garbòwac, tej më nôprzód tobakã zażëjemë. To nóm nos wëczëszczi a rozëm wëklarëje. Temù nôprzód to kòniecznie a tej to zwëczôjnie pòtrzebné.
Ju miôł swój róg wëcygnioné, ale sã rozmëslił:
- Jô bë dôł òd ti swòji, ale jô ni móm tã swóńską samòkachlowaną, jô le móm to mònôplowé do zażëcô, a to nie je dëcht co wôrt. Dajce òd swòji!
Król wëcygnął swòjã złotą tobaczerã a zażëlë tã mitką, ale kraftną a òrzezwiającą szpańską. To wama bëła skra, ta nos wëczëszczëla a rozëm wëklarowa, jaż mù w głowie tak zaszëmarzëło a zarwiło.

6. Dobré céchi. Ùgòda.

Królowi jaczé zôrenkò w czëłi nosyk wlecało, kichnã pò królewskù, drobniutinkò, rôz:
- Cëż wa téż wieno z tëmi gównami môta!
Pò pańskù jãrznie drëdżi rôz:
- Jô na waji kichnã!
Pò gbùrskù sekretnie trzecy rôz, że jaż ji chcało knérã ùrwac a mòwã òdebrało. Òni wëcmani:
- Trzë razë kichnioné, to je dobri céch, nasza ùgòda sã ùdô.
Król rzekł:
- Przed pôrã dniami przë wieczerzi jô tak w głowie sã mësleł: czej bë jô doch mógł drëcha nalezc, co bë mie tã Amerikã wëkrił. Jak jô dopiérzë widzôł, że të taczi do tëchczôs nieznóny kùńszt rozmiejesz, zarë mie w mësl sã rzucëło: to je twój chłop. Terë rzeczë, miôł të bë lëszt te Amerikã wëkrëc?
Krësztofòwi le wiedno ò tim zégarkù sã sniło:
- Czemù nié, to za tim sã rëchëje, co Wë mie dôce.
- Czej të dlô mie a mòji rodzënë tã Amerikã òdkrëjesz, dostóniesz dzesąti dzél wszégò złota, co të w ti nowi krôjinie nalézesz.
- Tak je zgòda, słowò płacy, ale czej tã niżódné złoto nie je, tej Wë mie doch przinôjmi ten Wasz złoti zégark pòdarëjece?
Słowò królewsczé. Dóm tobie ten złoti zégark a jesz tã czedã na wiérzch.
Pòdalë sobie rãce:
- Co chłop, to słowò!

7. Prosba. Nômësle.

- Proszã Was terë ò pôrã òkrãtów, żebëm do ti Americzi mógł dojachac.
- Bez wszëtczi mòwë, të so mòżesz trzë zeglôcze wëszëkac, jaczé të chcesz.
- Co na żeglôczach jô móm bieżec!
Królowô sã mia timczasã nos wòcarté:
- Na miã të sã mòżesz w kòżdim razu spùscëc, jô tobie wszãdze a wiedno pòmògã. Ale wej le, parôcze do tëchczôs nie są wënalazłé, të më tobie téż dac ni mòżemë.
- Môce prôwdã, pani królowô, tej to jinaczi nie jidz a mùszi bëc za wòlą bòską tak dobrze.
Òna wsta, wëjã miészk, òtemkła, grzeba, szuka a pòda mù złoti na rãkã bergelt. Òn gò wzął, zamkł gôrsc:
- Wëzgôdnijce, prosto czë nieprosto!
- Ale në kò doch jinaczi nié jak: prosto!
Òn òtemkł pisc, òbezdrzôł akùrôt:
- No, wejta jeno, richtich trafioné! To je szczestlëwé znómiã, terë jô tã Amerikã bez wszëtczégò nalézã, czebë le jesz jaczi niekarańczi zajc przez drogã mie nie biegôł abò stôrô baba nie przelazła. W gùsła ni mô człowiek dëcht co wierzëc, ale sã doch përzinkã mòże zarzãdzëc.
Chcelë rozeńc:
- Hòlażece le jesz zdebełkò, jesz mie terë dopiérzë co głowë przëszło. Wejce le, królu, stoją tã przë ti drodze do ti Americzi jaczé wachwizrë?
- Co te téż fëflôsz, më doch tã drogã do ti Americzi nie znajemë, të doch jã môsz òdkrëc. A tej, mòżesz të téż czëtac?
- Dëcht tak baro nié, bò wejce le, słëchôjce le, jô bë to dëcht dobrze pòtrafił, ale to czôrné na tëch lëstach mie je òkrutno w drodze.
- Në jo, widzysz!
- Ale në kò zdrzëce le, jô doch móm czëté, że to le na wachwizer brëkùje wezdrzec, a tej ju drogã wié, bò pògadac z nim so doch ni mòże.
- Të drészu, w mòrzu doch nie leżą balczi, żebë na nich wachwizrë mógł pòstawic.
- Jesce Wë ale mądri, na każdą niemòc Wë wiéce pòmòc, Wë dëcht pòprôwdzëwi król jesce!
- Jakùż të tu dëcht ditąd trafił?
- Jô szedł na królewsczé słowò, to je bez felë.
- Nó tej bie téż na mòje królewsczé słowò prosto wedle nosa!
- Ò jo, ò jo!

8. Nôwarpë maszoperëjë. Wëkrëcé

Na wòlą Bòską a słowò królewsczé Kùlómbósz bieżôł z tëma trzema żeglôczóma z hôwindżi. Jachalë na tim niezmiernym, òdwiecznie niespòkòjnym mòrzu dali a dali do ti Americzi, jeden tidzéń pò drëdżim minął a nic jak wòda a wòda, z przódkù wòda, z tëłu wòda, ze wszëtczich strón le sama wòda. Widzyta wa, wkół nich mëliónë beczk wòdë, ale ani kropelka wódczi, niemiôr wòdë, ale ani miôrka wódczi, wòda zobiącô, ale żódnô wódka cepłô a grzącô, wòda czëstô a nizódna wódka czista abò òjczista a chòc bë ju le nieczista, to je z punktã, z rumã, abò z bònkamë. Gardełka wëschłé a wëpragłé! Je ti maszoperëji, niechãtni so wdã czëszczëc a nôłożen do wódczi czistej, do zadzëwòwaniô, czej òna nôwarpë, nôwrotë a nôdlebia dosta? Nômili òni bë ten całi nôdmiôr ti wòdë czësti na jeden jediny statuszk wódczi czistej wëmienilë. Ale daremnô bëło jich tesknota, marzenié a snicé. To nie bëło do wëtrzimaniô, òni krzëczëlë, reczelë a grozëlë, bëlë plëgawi, nopòcy a niebëlny. Tej Krësztof gromadã zwòłôł a swój nieprzedobëti kùńszt pòkôzôł, to jima òczë òtemkło. Òkrãtnicë sã òbdalë, dostalë nową òdwôgã a sztérowalë fùl nôdzejë a òczekaniô na ùńdzenié wòdë a przińdzenié wódczi dali.
Jednégò dnia wacha w masztowim kòszu redosnym głosã zakrziknã:
- Ląd! Ląd!
Jich ùcechã pò ti mòzolny sëchi réze na mòkrim mòrzu kòżdi so mòże wëòbrażëc! Dobieżelë do strądu, zarzucëlë dragã. A Kùlómbósz tëch w czechmieniach przëspiészącëch lëdzy sã pitôł:
- Ë czëła wa, czerzwionoskórowô zgrajô, je to tu ta Amerika?
Ale ti czerzwiony mielë strach przed tą brodatą maszoperëją a trzãslë głowami:
- Nié, nié, to le je ten jôjkòwati ląd.
Na jich szczescé òn béł wiele mądrzészi jak ti Jindëjónrowie:
- Czej to tu le ten jôjkòwati ląd je, tej jô wama mùszã co pòkazac.
Òn czôłnã do brzegù paczënowôł:
- Przëniesëta chùtkò pôrã jôj!
Jak òni terë ten wiôldżi kùńszt widzelë, że òn jajóm mógł dac stojec, òni so sekretnie ùceszëlë, tańcowalë, skôkalë, krącëlë so cygaretë, wetklë je pò swòji módze w nos a kùrzëlë. Nôpstrzészi z nicg gãgòlôł:
- Przeprôszóm pòkòrnie Krësztofie, że më taczi psotni bëlë. Pò tim kùńszce më le pòznalë, że të ten zawòłóny Kùlómbósz jes!
- Tak, môsz prôwdã, ten jô jem, a czej wa terë zarë nie pòwiéta, że to tu ta Amerika je, jô waji dóm zaszparowac.
Nót o òni fùl gardłã krzikalë:
- Jo, jo, to tu ta Amerika je, terë nóm nic nie pòmóże, më jesmë òdkrëti!
Tak widzyta, Kùlómbòszów Krësztof tã Amerikã wëkrił.
Zle je, czej jajo chce bëc mądrzészé jak Kùlómbósz.