Czile słów ò Kaszëbach ë jich zemi

Tadżi: ,

przez
Wójkasëna

Kòchóny brace Kaszëbò! Czej të czëtôsz ksążczi tak cëzëch,
jak słowiańsczich pisôrzi, co ò naszëch przodkach wspòminają,
a sã belno nie zastanowisz nad mionami, jakich do òznaczeniô
mieszkańców naszi zemi pòtrzebùją, tej mòżesz letkò tak zbłądzëc,
że zrobisz z naszëch przodków przënômny szterë narodë, chòc
òni pò prôwdze le jedną cząstką wiôldżégò rodë słowiańsczégò
stanowilë, jak to më, jich wierny pòtomkòwie, jesz pò dzys
dzéń jesmë prôwdzëwëmi Słowianami.
Zemia Kaszëbskô cygnãła sã ju w nôdawniészëch czasach òd mòrza
Bałtëcczégò, czëlë jak më je terôz zowiémë, Wiôldżégò, jaż
pò rzéczi Notec ë Wartã midzë Odrą ë Wisłą. Lëdowi tutészémù
dôwalë dzejopisôrze różné nôzwistka: Wenedów czëlë Wendów,
Słowianów, Pòmòrzanów, Kaszëbów. Pòwiôstczi Greków ë Rzimianów
jakbë na zemi naszi niegdësz mielë Niemcë mieszkac, pòmijajã,
bò ju dosc wiele pisôrzi niemiecczich je za dëcht niegwësné
ùznalë. Tak pòwiôdô Sel zarôz na pòczątkù swòji ksãstwa Pòmòrsczégò:
“Wszëtczé pòwiescë grecczich ë rzimsczich pisôrzi ò narodach
niemiecczich, co na Pòmòrzu mielë mieszkac, z pòwòdë, że tak
jedny jak ë drëdżi nigdë w tëch stronach nieprzëbiwalë, że
nôdto przez nich pòdóné grance są tak nierozemné, co ani dobrégò
przëpùszczeniô ò miescach, chtëre òpisëją, niedozwòlają, trzeba
ùznac za bôjczi.” Ten sóm pisôrz robi dali to spòstrzerzenié,
że wszëtczé dôwné nazwë miast, wsy, rzek, gór ë t.d. jak stoją
w stôrëch dokùmentach zapisóné, nie są niemiecczé, le są słowiansczé.
Co nas òczëwisce przekònëje, że Słowiani bëlë piérszëmi mieszkańcami
òznaczonëch stron pòd różnëmi mionami. Na wëjôsnienié ti rzeczë
niezbiwô nóm téż na dowòdach z dzeł tak starożëtnëch jak ë
nowëch pisôrzi.

Naturalista rzimsczi Pliniusz, żëjący w piérszim wiekù pò
narodzeni Christusa, pòwiôdô w ksãdze 4. rozdzale 13: “Niechtëré
stronë bëłë tu, t.j. midzë Górami Karpacczimi ë Mòrzã Bałtëcczim,
zamieszkóné przez Sarmatów, Wendów, Skirów, Ilirów. – miono
Wendów ju òd tegò czasë niewëszło z ùżiwaniô”. – Dzejopisôrz
rzimsczi Tacyt, chtëri òkòło 100 rokù pò Christuse żił, wërôżô
sã w swòji rozprawie ò Germanii w rozdzale 4. tak: “Czë jô
móm Rusynów, Wenedów ë Finów pòliczëc do Germanów, czë do
Sarmatów; tegò sóm nie wiém”. W drëdżim wiekù pò Chr. żëjący
geògrafa grecczi Ptolemeusz wspòminô w 3. ksãdze barzo czãsto
miono Wendów. A ùczony badôcz słowiansczi Dobrowsczi w dzele:
“Ò nôdôwniészëch sedzbach Słowianów w Europie”, pòrównawszë
zdaniô nowszëch dzejopisôrzi z pieniądzã Volusiana z rokù
253 pò Chr., ze zemioòbrazã Rutingera z drëdżégò abò piątégò
wiekù ë t.d. kùńczi tëmi słowami: “Nôdôwniészé zamieszkanié
Wendów bëło przë ùpłëwie Wisłë do mòrza.” Gòt Jornandes bãdący
biskùpã w Rawenie, miesce północnëch Włoch, òkòło r. 550 pò
Chr., pisze w dzełkù “Ò pòczątkach Gòtów” rozdzale 5: “Za
Dunajã leżi Dacjô, òtoczónô wësoczimi górami w sztôłce wiéńca,
pò chtërégò lewi stronie, pòcząwszë òd zdrzódeł Wisłë kù północë
na niezmierni przestrzeni mieszkô barzo liczny lëd Wendów
czëlë Winidów”; a w rozdzale 23: “Ten lëd, chòc je jednégò
rodë, mô troje mion: Wenetowie czëlë Wendze, Antowie, Słowianie”.
Okòło 650 r. pòwiôdô Fredegar w swòji chronice, rozdzale 48:
“Samo przëszed do Słowianów, co mielë przezwistkò Winidów
czëlë Wendów”; a w rozdzale 67: “Słowianié z przezwistka Winidów”.
Tą samą drogą szłë pózdniészi dzejopisôrze. Tak pòwiôdô sławny
Naruszewicz w historii narodë pòlsczégò, ksãdze 6. rozdzale
51: “Niemcë nazëwają jich t.j. Kaszëbów, jesz pò dzys dzéń
Wendami, co samò znaczi jak Słownianié, chtërëch w nôdôwniészëch
wiekach téż nazéwalë Wenedami, Winidami, Wenetami, Winitami,
Winuiami”.
Z tegò wszëtczégò wënikają dwie rzeczë: 1) że piérszi historiczni
mieszkancë zemi kaszëbsczi bëlë Słowiani; 2) że miono Wendów
nie nôleżi jedynie do czãscë rodë słowiansczégò nad mòrzã
midzë rzekami Wisłą, Odrą, Wartą ë Notecą, chtërny, jak sã
niżi pòkôże, nazwa Kaszëbów przëpôdô; ale że òno miono òznôczô
wszëden lëd słowiansczi abò przënômny jegò dosc znaczny dzél.
Gwësno nicht nie bãdze chcôł całégò rodë słowiansczégò w dopiérze
wërzekłëch grancach zamknąc, chtërégò sedzbë òd niepamiãtnëch
czasów zajmòwalë ë zajmùją wikszą pòłowã całi Europë. Dlô
tegò miono Słowianów, jak rzecz kòżdémù wiadoma, pòmijajã,
ë do nazwë Pòmòrzanów przëstãpùjã. Piérszi dzejopisôrz te
miono Pòmòrzanów wspòminôjący je Jadam Bremeńczik, żëjący
òkòło rokù 1060. W jegò historëji kòscelny, ksãdze 2. rozdzale
13. znôjdëje nastãpùjącé miesce: “Òdra òbrëcëwszë sã kù północë
płënie przez zemiã Winulów jaż przindze do Jumne miasta, dze
dzeli Pòmòrzanów òd Wilków.” Tã samą mësl ë wnet tëmi samëmi
słowami mómë wërażoną w chronice słowiansczi Helmòlda, perzinkã
pózny żëjącégò, w ksãdze 1, rozdzale 11. Pòdług tëch dwòjga
głównëch zdrzódeł czirowalë sã nôwikszi dzejopisôrze z tą
jedënie różnicą, że niechtërzi rozcygalë grance kù zachòdowi
jaż pò rzékã Eidra, czëlë jaż pò Daniã. W tim znaczeniu pisze
ò Pòmòrzónach pewny autor, òpòwiadający żëcé sw. Òttona, biskùpa
Bambersczégò, w ksãdze 2, rozdzale 1: “Pòmòrzé cygnãło sã
jaż pò Daniã”. W kòdekse diplomaticznym Dregera stoji w jednym
z nôdôwniészëch dokùmentów: “Szczecëno w Pòmòrani”. Jednak
nie tëlko w tëch stronach nad mòrzã mieszkającëch Słowianów
zowią pòbratimcë Pòmòrzanami, ale ë dze jindze, tak n.p. nad
Mòrzã Adriaticczim. Co widocznie stąd pòchòdzy, że ta nazwa
nic wicy nie òznôczô, jak jedënie lëdzy, chtërëch sedzbë jaż
pò mòrze sygają. Dlô tegò pòtrzebùje sã z tim samëm prawã
miono Pòmòrzanów dlô mieszkanców nad mòrzã Wiôldżim, tak z
ti jak z ti stronë Òdrë.
Stąd jasno sã pòkazëje, że Kaszëbi są Pòmòrzanami; ale nie
wszëscë Pòmòrzani są Kaszëbami.
Włôscëwe miono lëdë na wspomióny przestrzeni mieszkającégò
je Kaszëbi. Ale nie miészô sprzéczka, jak ò wëprowadzeniô
ti nazwë, panëje nawet ó nôlepszëch pisôrzi wzglãdã òznaczeniô
granc; gdzësz jeden dzejopisôrz abò geògrafa je tu, ë drëdżi
tã cygnie. Co głównie stąd pòchòdzy.
W nôdôwniészëch czasach bëło ù nas Kaszëbów, jak wszëtczich
Słowianów, żëcé patriarchalné, t.j. òjc rządzëł swòjim rodzenstwa,
a nôstarszi we wsë bëlë przełożonëmi nad całą wsą w rzeczach
swiecczich, zôs w rzeczach dëchòwnëch mielë zwierzchnosc ksãża.
Dopiérze w ten czas, czej sąsedné narodë, òsoblëwie Niemcë,
Duńczëcë ë Prësocë, zaczãlë napadac naszą zemiã kaszëbską,
mùszelë naszi przodkòwie nad Wisłą, Odrą ë mòrzã dowódców
czëlë ksãżąt sobie òbierac, cobë jich dowòdzëlë przecywkò
napastnikòm. Tim spòsobã pòwstało jedno ksãstwò nad Wisłą
z głównym miastã Gduńska, drëdżé nad Òdrą ze stolëcą w Szczecënie,
trzecé nad Wiôldżim Mòrza wòkòło Słëpska, czwiôrté ze Starogardã
nad rzeką Wierzicą, piąté ze Starogardã niedalek Òdrë, szósté
w Swiecu nad Czôrną Wòdą ë Wisłą, ë jesz pôrã nad Notecą.
Pòjedinczi ksãżãta chcelë miec òddzelné gòdnoscë, przez co
grëpa titułów sã ùtwòrzëła, do chtërëch pòmnożeniô wiele sã
przëczënilë jich pòtomkòwie, czë to przez pòdzałë òjczëstégò
majątkù, czë téż przez chcëwòsc dłudżich napisów. Niechtërzi
ksãżãta mielë titułë swòjëch pòprzedników, chòc teritorium
bënômni sã nie zmieniało, bò nawet jeden a ten sóm rządca
jednégò ë tegò samégò ksãstwa bez zmienianiô granc pisôł sã
różnëmi czasami różno. Na dowód wspòmnianëch rzeczi służi
nôlepi Codex diplomatikus Pomeraniae przez Dregera. Tu czëtómë
na dokùmentach z dwanôstégò wiekù, że ksąże Kazymiérz na Szczecënie
sã pisôł: “Dowódca” abò “Ksąże” abò “Dowódca ë ksąże Słowianów”
a czasã “ksąże Pòmòrzanów.” W tëch samëch latach mianowôł
sã jegò brat Bògùsław w Starogardze niedalek Òdrë: “Dowódca
Pòmòrzanów” a rôz “Dowódca Lutëcji.” Czej to sã nad Òdrą dzało,
pisalë sã rządcë nadwislansczi we Gduńskù: “Dowódca Pòmòrza”
abò “Dowódca całégò Pòmòrza”. A Grzimisław w Starogardze nad
Wierzicą nazéwô sã: “Jeden z ksãżąt Pòmòrza”. Nad Notecą ë
Wartą panowôł tej Gniewòmir. Ta sama dowòlnosc mia miesce
w nastãpnym ë pózdniészëch wiekach. Król dunsczi Waldemar
II pòdbiwszë òkòlëce nadmòrsczé, òsoblëwie wòkòło Słëpska,
Darłowa, pisôł sã: “Król Duńczëków ë Słowianów”. Ksąże nadwislansczi
Swiãtopôłk ë jegò syn Mszczug II we Gduńskù titułëją sã: “Dowódca
całégò Pòmòrza”. Rządca nadòdrzansczi Bògùsław II ë jegò brat
Kazymiérz we Szczecënie mianëją sã: “Dowódca Pòmòrzanów”,
a razã “Ksążãta Pòmòrzanów” abò “Dowódcë Słowianów”. Ksąże
nadòdrzansczi Barnim ë jegò syn Bògùsław w Starogardze nazëwają
sã: “Dowódca Słowianów zemi Kaszëbsczi”. Rządca nadòdrzansczi
Bògùsław ë jegò syn Wartisław w Szczescënie piszą sã: “Dowódcë
Słowianów ë Zemi Kaszëbsczi”. Jich nastãpca Òtto: “Dowódca
Słowianów ë Zemi Kaszëbsczi ë Pón na Szczecënie”, abò le “Dowódca
Słowianów ë Zemi Kaszëbsczi”. A jegò synowie Òtto, Wartisław
ë Barnim mielë taczé titułë: “Dowódcë Szczecëna, Słowianów,
Zemi Kaszëbsczi ë Pòmòrza”, a pò smiercë Òttona: “Më Bògùsław,
Barnim, Wartisław, braca, Dowódcë Szczecëna, Wendów, Kaszëbów,
Pòmòrzanów ë ksążãta Rugów”.

W ten sposób mòżnabë jesz dali jic; do ale nasze rozprawë
to, co jesmë ju nadmienił, gwësno wëstarczi.
Pózdniészi dzejopisôrze ë geòrafòwie chcelë pòdług wspòmniónëch
titułów òddzelné zamieszkania Słowianom, Wendom, Pòmòrzanom
ë Kaszëbòm òznaczëc, niezastanowiwszë sã nad tim, że piérsze
miono òbejmùje całi ród słowiansczi midzë Mòrzã Bałtëcczim,
rzéką Łabą ë Hòlożą (Sale), górami czëlë lasã Czesczim, Włochami.
Mòrzã Adriaticczim ë Czôrnym jaż przecz w Azji mieszkający;
że miono Wendów brało sã abò na òznaczenié wszëtczich Słowianów,
abò przënômni znaczni jich czãscë; że trzecé miono pòtrzebùje
sã pòdług swòjégò pòchòdzeniô z równym prawã dlô bële chtërëch
Słowianów nad mòrza. Ta nietocznosc abò nieswiadomòsc narobiła
tim pisarzóm wiele kłopòtë, tak że nie tëlko jeden z drëdżim
sã nie zgôdzają, ale niechtërzi są sami ze sobą w sprzéczce.
Naszi przodkòwie bëlë, jak më dzys jesmë, Słowianami, Wendami,
Pòmòrzónami; ale òni mielë jesz włôsné miono Kaszëbów. Że
zôs òni całą przestrzéń midzë rzekami Òdrą, Wisłą, Wartą ë
Notecą a Wiôldżim Mòrzã zajmòwalë, wëkôże sã nastapùjącym.
Nôsłôwniészi dzejopisôrz pòmòrsczi z dôwniészëch czasów je
Kantzow, żëjący òkòło r. 1530. òn pòwiôdô w swòjim dzełku
“Pòmerania”: “Kaszëbi twòrzą czãsc Pòmòrzanów, czëlë są ci
Wendowie, chtërzi nié nad mòrzã ale dali w kraju mieszkalë;
przecywkò zwëczajowi dôwnëch Wendów dłudżé suknie z gùbami
nosëlë. Jich sedzbë bëłë tã, dze terôz biskùpstwò kaminsczé,
Pòmòrelëjô (Prësë Królewsczé) ë Nowô Marchiô (Ùkrajina) są.
Jich mòwa, chtërô mô swòjé własnoscë, ùtrzima sã jedënie w
Pòmerelëji”. A zôs wnetk wszëtcë lepsi geògrafòwie òznôczają
sedzbë Kaszëbów nad mòrzã, głównie wòkòło rzék Parsãtë ë Régë,
tak robi np. Mack Seutter, Gerard Walk, jak Baptista Homan,
Frãc de Witt, Sanson; abò wòkòło rzek Wieprzy ë Słëpie, jak
to: de Ram, Nisko, Wischer abò jim téż dają dwòjaczé zamieszkniô;
tak pisze jich Konrad Lotter na jednym zemiòbrazu nad rzekami
Parsãtą ë Régą, a na drëdżim òznôczô jich w Marchi Gduńsczi.
Geògrafa niemiecczi Schwarz pòwiôdô: “Rzéka Radunia wëpłiwô
z jednégò jezora w Kaszëbach pòlsczich”. Òstatnie zdanie stwierdzają
òsoblëwie Gundling w òpise Pòmòrza tëmi: “Kaszëbë są Pòmòrelëją,
terôz do Prës pòlsczich nôleżącą òprócz panstw Lãbórsczégò
ë Bëtowsczégò”, ë nasz sławni zemiopisôrz Kluwer, rodã ze
Gduńska, żëjący na pòczątkù sétmenôstégò wiekù, w ten spòsób:
„Grance Prës kù zachòdowi stanowią Kaszëbë”, a drobkã niżi:
“Wòjewództwò kaszëbsczé, midzë Prësami ë Pòmòrzã leżąc, bëło
nigdësz szerszé, jak terôz òno je. Całô czãsc Prës wòkòło
Wisłë leżącô, co sã terôz Pòmòrelëją zwie, przëpôda przedtim
ksążãtom kaszëbsczim. W zemi, chtërą terôz kaszëbską mianëją,
je główné miasto Chònice; a pòmiészé są Człochòwò, Bëtowò,
Lãbòrg”. Pilny dzejopisôrz pòlsczi Naruszewicz chcôł w ti
mierze wszëtczé sprzecznoscë pògòdzëc ë dlô tegò wnet wszëtczé
dopiérze wëmienioné zdaniô do historëji narodë pòlsczégò przeją;
tak pisze òn w ksãdze 6. rozdzale 41: “Kaszëbë czãsc Pòmòranié
z ti stronë rzeczi Parsãtë ë miasta Kòłobrzega”; w jednym
przëpiskù do ksãdżi 11: “W Kaszëbach za Parsãtą bëłë jesz
pùszcze”; w ksãdze 13. rozdzale 21: “Słëpską Pòmòraniją Pòlôszë
tã czãsc Pòmòrza, chtërô sã roscygô nad Mòrzã Bałtëcczim òd
rzéczi Łebë, grance marchii gdùnsczi, jaż do rzéczi Parsãte;
abò, jak niechtërzi chcą, do rzéczi Rédżi, dze mieszkańców
tãtészëch zwëczajno nazéwómë Kaszëbami”. Na jednym z jegò
krajòbrazów je tã zapisóné miono Kaszëbów, dze bëła marchiô
gduńskô; a w ksãdze 13 rozdzale 2 je òznôczonô różnica midzë
Kaszëbami zniemczonëmi ë Kaszëbami pòlsczimi w ten spòsób:
“Pòtomkòwie tegò Bògùsława, co òstałë ksążãce rzesze niemiecczé,
przëchiliwszi sã jesz barżi do Niemców, nie tëlkò włôsnëch
pòddónëch Słowianów za Odrą stałë sã przesladownikami przez
słowami wëgònianié òdwiecznëch mieszkańców tegò kraju, przez
sprowadzanié do niegò niemiecczich òsadników, przëbëlców;
ale nawet ë z ti stronë Òdrë w Pòmòranië Słëpsczi czëlë Kaszëbach
pòlsczich pòmikalë swòjé zbòrë”. Z tëch przëtoczonëch miesc
kòżdi człowiek, chòc le perzinkã w zemiopisarstwie biegłi,
letkò mòże pòznac, że midzë rzékami Wisłą, Òdrą, Wartą ë Notecą
a Bałtëcczim Mòrzã, czëlë jak më ji zwómë Wiôldżim, dëcht
zódnégò môla ni ma, dzebë Kaszëbi, naszi przodkòwie, nie mieszkalë.
Przez to ju kùńczã tã rozprawã słowami Bandtkégò, z “Dzejów
Narodë Pòlsczégò” na str. 62 wëjãtëmi: “W Pòmòrani za Òdrą
Luticë, a z ti stronë Òdrë Kaszëbi”.