Ta òkrëtnô a sarczëstô wòjna trwa bez kùńca. Chto le mało béł zdatny, dostôł òrdel a ti doma òstóni żdalë le na pòwòłanié. Żelezôcë, dobri patriocë, meldowalë sã lëcznie dobrowòlnie. Rozszedł sã rozgłosk przez całi krôj, że nieprzëjacél fòrã złota chcôł këjamkò swòjim strónnikóm na drëdżi strónie państwa przëgwôszczëc, a wszëtczé wsë dostałë nôkôz na tã fórmankã dulczëc a jã ùdibac. Żelezôcë pòstawilë przë Czerzwionym Mòsce wachã, wprzék traktowi drodżi, dëcht midzë pòrãczą, dłudżi żniwny wóz. Ò wieczór zaniécëlë ze sëchégò chróstu a torfù jasno kwirlący òdżiń, żebë ti zajachający z dôleka tã zôwadã merkalë. Wachtôrz, z flińtą na plecach a szablą kòle bòkù, òbachtnie za wòzã ze złotã wëzérôł, ale ten sã nie zjôwiôł, miôł gwësno ò jich dardańsczi òdwôdze czëté a jiną drogã wzãté.
Jednégò dnia przëszła kòmeńda rewizyjnô, feltweber a dwaji fizëlirzë. Wacha zrobiła swój hònor, jak nôlepi wiedza, a serdecznie wita. Feltweber, stôri lesny, sôdł so na ten bëszing a z dzëwòwanim widzôł, jak ten Żelezôk ze swòjim stôrim kòpëtą tak zamiłowónie òczkòwôł.
– Sadnij so, kamrôce – òdezwôł òn sã. Wëjasnij mie, czemù të tã flińtã tak w òczë padającë zdrokami òbejmiwôsz?
– Panie feltweber, widzelë Wë ju taczi kùńsztowny wërób? Kòlba bëła mesingòwą platą wëłożonô, ale co ta dzëwacznô figùra znaczëła, to chòc król Szalomòn bë nie wëzgôdł.
– Jo, je baro pësznô, przepësznô, ale co to mô znaczëc?
– Në kò co, co to znaczi, to Wë nie rozeznajece? – trzimôł kòlbã mù dëcht pòd nos. – Przëzdrzëce le sã dobrze; nie merkôce wë, co to je?
Feltweber zdrzôł a zdrzôł.
– To nie je nic!
– Co nic? Co bë Wë le so sekretnie nie milëlë! Nic?
– Nié, dëcht nic!
– Słëchôjce le, Wë jesce slépcôk, Wë nie jesce Żelezôk, temù wë téż nie wiéce, co ten kùńszt znaczi! Òd nas kòżdi Żelezôk wié, co to znaczi. To je głowa!
– Głowa? Ani probë nié!
– Nié? Wejce le, zdrzëce le, słëchôjce le! Głowa nié! A to jesz to tegò głowa naszégò prôtatka zbóżnégò, òd chtërnégò më pòchòdzymë, a chtëren nóm ten nôdmiôr ti zawòłóny mądroscë zaòstawił.
– Dôlebòg?
– Në kò zycher, czej jô to Wóm zapewnióm!
– Ale to ni mô niżóden nos!
– Ten nie je, ale nasz prôtatk gò téż nie brëkòwôł. Jegò nie brëkòwôł nosã na jaką rzecz szturnąc, żebë jã pòchwôcył, a jegò mądrosc pôchnãła przez całi krôj a ùcesził nosë jinëch, ti nosë brëkòwalë, nié òn.
– Dze je pësk?
– Ten felëje. Nasz prôtatk miôł brzëch mądroscami napróné a natchóné, że żódnô gãba dosc machtnô bë nie bëła, jegò kòmin bëc, wic na zemi jã ni mógł miec, a terô w niebie òn jã zycher nie brëkùje!
– Dze są òczë?
– Òczë są w glowie, mòcno zamkłé, bò òn dëch a przez łëszczenié wszëtczich niebios na nas zdrzi!
– A ùszë òn téż ni mô!
– Të téż nie są. Òn béł mądrosc nad mądroscami, temù òn téż nie brëkòwôł żódny radë lëdzczi czëc, le sóm nas ti chëbë ùcził, że jaż za wiele mómë, òne téż felëją, co za wiele, to niezdrów.
– Dze je jegò broda?
– Wë doch wiéce, że przed pògrzebã kòżdi mdze gòlony, a pò smiercy nikòmù nie rosce!
– Tej tu to le je jegò skarnia?
– A dze, w skarni sedzy rozëm, a ten je téż w niebie niewidzalny nóm jak tu na zemi!
– Tak tej òd ti głowë tu nic nie je?
– Dlô was nie je dëcht nic, bò Wë jesce w cemnoscy ùrodzony, a më jasni òswietloni Żelezôcë jã wszãdze pòznajemë. Wa nieżeleżôcë to nijak nie pòchwôcyta, wa jesta w dëchù a w prôwdze slepòtą sztrôfowóni.
– Chto, kamrôce, ten òbrôz dëcht wëczënił?
– Ò, wiôldżi nasz kùńsztôrz, chtëren dëcht le tëch wiôldżich, wësoczich waspanów sznëckrowôł, òn że naszégò prôtatka nie widzôł a doch gò tak trafnie wëfardichòwôł.
– Że òn, ten waji przepëszny sznëcker gò nie widzôł, za tim ten kùńszt prawie wëzdrzi!
– Dajce pòkój, w dëchù a w snicym òn widzôł a wëczorchlił, bò ta flińta je prôstôrô, gwësno ju przed naszim prôtatkã wërobionô.
– Do czegò òn jã tej brëkòwôł, bò w ten czas jesz pùlwer nie béł?
– Co pùlwer, co to za brdëkanié, za wòlą bòską mòże strzelac bez pùlwru. Wë doch wiéce, jak nen żid w mroczonkù przez las jidącë wilka swòją karkùlëcą ùstrzélił, to je, wejce le, sybëlińskô flińta.
– Sybëlińskô? Të môsz folsztendich prosto, to je prôwda!
– No jo, terô wë sóm mie przëstąpijce. To je nasza éra domôcô, nasza flińta sybëlińskô, ta gwësno, jak naszi starcë pòwiôdają, z raju sztamùje.
– Do raju Wa doch nijak nie dosygôta!
– Co, më nie sygómë do raju? A nie znajece Wë naszi mòwë, co ò tim swiôdczi?
– Jak to, drëszkù?
– No, wiéce le, pón Bóg stwòrził sztërënogòwą a léżącą zwiérzënã a tej rzekł do pierszégò człowieka; Daj jima przezwëstka! „Jô dóm, jô dóm!” Słëchôjce le, nie béł, „Jadóm” gòtowi? Tej òn wszëtczim stwòrzenióm naszą prômëmkã przedstawił: „to je wajô pani, to mòja Jewa”. Jak drëdżi jich dzeckò sã miało ùrodzëc, sztridowalë sã Jadam z Jewą, òn chcôł knôpa, òna dzéwczã. A bél knôp. Z tegò më téż widzymë, że na Bëlôkach rôj stojôł, że ten przedzywny ògród kaszëbsczi béł, ò tim swiôdczi téż nasz rôjca, chtëren te kaszëbsczé pôrë zrôjô, ti òbiecywô je w rôj małżeństwa prowadzëc, z chtërnégò czasã wënëkanié w piekło sã dzeje.
– Co te za przewrota!
– Babel miasto sã dlôtegò tak nazwie, bò lëdze zaczãlë tam bablotac, że jeden drëdżégò nie rozmiôł. No, a starëszka króla Dawida bëła Rut, bò wãdrowa ze swòji tatczëznë rut. A Heli doch mést pòchòdzył z Hélu. Babilon, to Wë doch ju sami ùznajece, że to je nasze kaszëbsczé „babi łono” ë t. p. Faraòn, nen król, chtëren tim żëdóm nie chcôł dac wëcëgac, na gwës swòje miono mô z naszi mòwë, bò w Nowim Miesce stoji ten wiôldżi kòscół, co òni gò „farą” zwią. Tak Wë pòznajece, że Kaszëbi ju z raju pòchòdzymë, a naszô kaszëbskô sztama, według swòji gôdczi, a pò swòjim ôrce w të nôpierszé czasë staniô sã zemie sygnie.
– Jô widzã, że të akrôt beszét wiész, a terô jô tobie co pòwiém: nôstarszim dokùmãńt w gôdce kaszëbsczi pisóny dôtëje z rokù 1284, czej nasz pòmòrsczi ksążã Mestwin temù sënowi swégò wiérnégò zasłużonégò słëżalca z Gduńska z jimienią Glabùna tã wies Welawies (Wiôlgôwies) jak frijną gwôsnosc darowôł. Przë ti leżnoscë wszëtczé łasztë, chtërne na tim grënce czążëłë a òdtąd òdpadłë, czãscowò w łacyńsczim, czãscowò w kaszëbsczim jãzëkù pòdóné a napisóné są. Wiész të jesz co ò twòjim domôstwie?
– Ale jô, jô mëslił, Wóm mòje pòwiôdanié bëło nawieloné. Wierzëce mie, jô nie mdã sztrëchòwôł, le tak pòwiém, jak më òd swòjich przódków czëlë a dali naszim dzecóm òpòwiôdómë. Cëż Wë so dëcht ò naszëch niwach mëslice? Ù nas je taczi sëti grënt, że më pétrokù z miasta kùpic nie darwómë. Chto wid zapalëc chce ten skrący z wełnë docht, zamòczi gò bùten w plëtã a ju ten knot sã jasnym, swiécącym płomieniã pôli, jak jirlëcht na łąkach a błotach. Mëdżi są tak sëté, że òne sã w lece tak mòcno mòkną, że zmòklëzna jich zlepnie a òne w kłąbach spôdają. W Marglowiszczu nad Rogùczewą je òn margel, biôłi jak kréda, zôrnisti jak krëpë, sëti jak masło, kraftny jak dus. Më rok w rok sztëk pòla marglëjemë. Më gò le w szczëpkach jak tobakã rozproszimë a rozsejemë, a zbòżé rosce jak na młodzach. Czejbë na zymkù te przimrozczi nocné nie bëłë, chtërne zbòża w roscenim przëtrëmùją, a w julim a augùsce takô gòrączka a taczi wôr nie nastałë, że stebła ùschną, òno bë rosło jaż pòd gwiôzdë, na kòżdim stebełkù wisała bë gwiôzda a jesz zdebełkò wëżi, tej bë mùszelë anielë w niebie swòje nóżczi wcëgac, bò te wąsë kłosów bë jich nóżczi gëldzełë.
– Tak, pón Bóg ju żorgô, że drzewa w niebò nie roscą.
– Nasze łączi w Rogùczewach më skrëtnie òbrobimë a marglëjemë. Mech a kwesné trôwë, sycënë a tërzëca zgniją, a tej ta trôwa pò ti wërobce rosce grëbô, sztamistô, soczëstô; czasami, czej dëcht przed swiãtim Jónã tak baro cepło je, òna òstro rosce, że òna człowiekòwi bez òkùlôrów nad òczama zdżibającémù co nad łąką òczë bë wëpchła. Jednégò dnia nasza òwca bëła chąsebnie a pòłaszczëwô w tã trôwã wskòkłô, më jã jesz tak nogòmë wëcygnãlë. Jakùsz ta pùga wëzdrza, nos béł czësto pòdzarti, òczë na pół wëkòloné, zakrwawioné, zamiast ùsz wisałë dwie czerwioné fledrë, wełna ze stronë zdzartô, le gòłô skóra sã swiécëła, kark spùchłi, kòlana sztiwné, ògòn òderwany, tak trôwa do gòrë szosowa a strzélëła. Dzys dzéń ta sziszupa drżi, czej pasturz jã w tã stonã pòd łączi nëkô. Wòda w naszi stëdni, w Karlëpkù, je klôr jak bùrsztin, chto dzewiãdzesąt lat òd ni pije ten zestarzaje, czej òn rëchli nie ùmrze. Czej chòrégò tą wòdą òprisnie, òn zarô wëzdrowieje. Më téż jesmë wszëtcë ti mòcny wiarë, czej tą wòdą ùmarłégò pòkropi, òna mù żëcé wrócëc w sztãdze je, czejbë ten niebòszczik mógł pòwiedzec, na jaką chòrobã òn ùmarł. Tak, wejce le, nasza krôjina je nad wszëtczé krôjinë wkół. Më sedzymë jak pączk w masle, ale naszi przódkòwie, chtërny tam henë het, z perdëgónów cepłëch przëwãdrowalë przeżëlë cãżczé czasë. Tam w tëch piôskach, dze naszi prôtatcë przedtim sedzelë, bëłë grënta tak kamienisté, brzidczé, wądołowaté, że gbùrzë mùszelë kòzë za slédné nodżi pòdniesc, abë bënômi zdebełkò tëch stebełk trôwë midzë tëmi òstrëmi szpëcastëmi, kamieniami mòglë zgrëzc. Tam te lësë bëłë tak mer, krëché a labét, że do drzéw sã przëprzéc mùszëłë, czej chcałë szczekac a wëc.
– Ùla złémù! Wiész të jesz co brdëkac?
– Zycher, bò më sã swòjich pòwiôstka fefël mòcno trzimómë. Te znije bëłë w ti òpùszczony przez naszëch tatków krôjinie tak grëbé jak ùd chłopa, a dłudżé jak kôbel dakòwi, a jiftowaté jak brëtew. Jednégò dnia szedł Żelezôk Dónka – jak przekôzanié òpòwiôdô – w las. Òn widzôł pòd chójką wiewiórkã leżącë. Niszrich òn jã pòdniósł, òna jesz bëła cepłô. Òn nie dôł òbacht, że w jiglënie w krąg zawinionô znija leża. Jak kùla z flińtë wëstrzélonô òna, syczącë na niegò sã rzucëła, a gò w to prawé remiã niżi łokca przez wełnik a kòszulã kąsëła. To remiã natëchmiôst spùchło, a za pôrã minut ten chłop nie żił. Przedma, jegò Wùja, szedł ze swòją białką tą jistną drogą a nalezlë tegò nieżëwégò Dónkã, ò retënkù żódnô gôdka, òni halalë wóz a zawiozlë ten trup dodóm. Tu òni mù ten wełnik a te jiné rëpiece zebleklë a tã czôrną renã nalezlë, a to ju czësto sczarniôłé cało widzelë. Ten wełnik Przedma na drewniany gózdz przed dwiérzami pòd ùstrzechã pòwiesył. Tej jegò lëdze ze zarkã jechalë. Jak òni drëdżégò dnia ò pòrenôszk wstalë, ten rãkôw, w chtërnym ten jift sedzôł, béł fùl jasnëch, zelonëch, brëdnoczerwònastëch płachców, krągów, krézów, strépów, na pôłniu òne ju bëłë cemno-zelono-mòdrasto zajitrzoné. Wełnik sóm w same lunce béł rozszôtorzony. W zmroczónkù te blaszané knąpczi z wiôldżim brzãczeniém na bòlwark spadłë a knąplochi sã rozfizlowałë. Tasza a fùter bëłë napùchłé, ò wieczór wërwało sã to ùchò do pòwieszeniô. Wełnik spôdł a smierdzôł jak scyrz. Przedma gò mùsził widłami òdrzëcëc a chùtkò zakòpac za dwòrznicą. Nad tą dzurą ùrosłë biôłeń a szôłeń. Tak, widzyce panie feltweber, ti lëdze bëlë zmùszeni rëchli wełnik pòchòwac jak pana.
– E drëchù Trëckù, të kôrbiesz!
– Ale, panie feltweber, jaczim spòsobã jô bë mógł Was znieważëc, jô stojã pòd wòjskòwą kòmãńdą a królowi wiérnosc przësygł.
– Czas sã przë ce minie jak diôcheł. Nëże, jesz wicy!
– Wierzëce mie abò nié, tej w ten czas to dało midzë naszim lëdã taczich chłopów gòlëjowatëch, że òni ùklëknąc mùszelë, czej òni sã za ùchòma drapac chcelë, a białczi a dzeùsë miałë tak dłudżé włosë a warkòcze, że na drôbczi ògniowé wlazłë, czej so warkòcze chcałë rozplesc a splesc.
– No, no, ale terô më czësto ò tã twòjã flińtã zabëlë, Trëckù!
– Jo, jo, mòja flińta sybëlińskô! – A zamiłowónie òn scyskôł. – To je dëcht co nadzwëczajnégò òd kòpëta a wiele wôrlëchnoscë nas òna òbróniła, ale jedną felã ùkrëtą ten nasz skôrb mô, òna ògromno pòdhaléwô a niejednémù z nas sekretną zôùsznicã wëdzelëła, chto sã z ji szëkami òbeńc nie rozmieje. Na jachtã òna jiberhaupt nie je do brëkòwaniô. Ale naszi prôtatcë, mądri jak król Szalomòn, taczé kòńszaftë zdeblëlë. Òni mielë jachtã czej w zëmie zemia tak perzinkã ze sniégã òkruszonô je. Tej òni le wëszlë za płot, pòsëpałë kachlowóną tobakã na sztëk wrëka, a włożëlë tã łapkã na sniég. Pòrne leżałë të zdechłé zajce przë ti wôbi.
– Żarłë te zajce w ti krôjnie młotą tobakã?
– To ni, nie żarłë nié, òne do tëch wrëków przëkùrduksowałë, je z wszëtczich strón wëcknãłë, przë tim nasza kraftnô żelezôckô tobaka jima w nozdrze wlejca a mòcno jich gëldzëła. Tej òne tak mòcno czichałë, że so kark skrącëłë.
– Taczé so wej są bótë!
– Bùlwë ùrosłë tam wiôldżé jak głowa!
– Jo, ji, zycher, jak wróblé głowë!
– No jo, nasze wróble.
– Wa môta w głowie a w twòji gwës ten nôfrëchniészi. Òbezdrzë le so richtich, jak za tobą sã kùrzi a dëcht mòcno ropi. Marnota nad marnotami!
Feltweber Anchal wstôł a ze swòjimi fizëlirami dali wãdrowôł, jiné pòcztë rewendirowac.
Mają ti Żelezôcë ale trézel!

Żelezôk przed sądã

Jednégò dnia pò pòdwieczórkù widzôł Szlôga Aùgùst, Żelezôk pierszi klasë, lesnégò z klupã pòd remieniã w las jidącë: – Wej, ferszta, jesz terô jidze drzewò nabijac a klaftë numrowac, terô je czas mòjim czwiorga proscą sztrëjã halac.
Dwigôj sã dëszo a celskò wstani! – Szedł zarô za nim w tële. – Bò czej òn numrëje, òn doch las ni mòże òbiegnąc. Dorazu nicht dwùma panoma słëżëc ni mòże a òn sóm las òpasc a wszãdze swój nos wetknąc.
Swòjimi łôpiastëmi pajami mech spòd jałówców wëdzérôł a jiglënã zgarinôł. Chcôł te snôżé grëpczi prawie w miechùlc natëkac, tej lesny nôgle nad nim zawrzeszczôł:
– Cëż të tu robisz?
Béł to nowi lesny, ten nie wiedzôł, że òn le czwòro prosc miôł. Aùgùst sã nielëchò ùrzasł, że jaż zadrżôł – nié że òn sztrëjã, z królewsczégò lasa halôł, to doch nie je grzéch, le że ten ferszta tak niesëmiennie czas mùdzył a klaftë nie nabijôł – òdrzekł fik mik:
– Sztopiã mech.
Lesny:
– Drzesz, dze cã nie bòli, drapnij sã, dze cã swãdzy! Je to tu tak mie nic cë nic pòzwòloné, môsz te cedel?
– Alaże, skąd Wë jesce, doch nié z kùńca swiata! Je Wóm téż wòlno, z klupa pòd remieniã lëdzy ùdibac, Panu Bògù dzéń krasc a nié numrowac!
– Jô cë ùdóm a miech pańdëjã!
– Dëcht le tak nié, jô przë ti zasze téż jesz słówkò móm do gôdczi! Miech je mój wentôrz a mëmka bë sekretnie szkalowa, czej jô bë lózy wrócył.
Lesny za miech chwôtôł:
– Të niepòpiekłi niedoczëniélcu!
Szlôga wstôł a gò piscą w twôrz, że òn sã zwrócył:
– Jó, jó, to ju je richtich kri, kri, ptôszkù, co jô cë dóm. – Nasztopôł miech a pòszedł.
Niezadługò dostôł sądowi termin, dobrowòlnie nie stôwôł, le z pòmòcą ãmpcdinra.
Przed sądã. Sądowi:
– Pańska godność?
Aùgùst Szlôga:
– Głodny jô nie jem, panie pón, jô zjôdł mëmczin całi pączk, dlô ãmpcdinra ani nipsk nie zbiégł a mëmka mùszeła téż przez pôlce zdrzec!
– Nazwisko i imię?
– Zarôz, zarôz, panie pón: W jimiã tatka a syna a Amen!
Przësãżny Droga (driega) z Przetoczëna:
– Pón sãdza chce wiedzec twòje miene (miono)?
– Mienié jô niżódné ni móm, jô le móm przëòdzéwk a te czwioro prosãt.
– Czej nié do łiekca (łokca), tej diech (doch) do niekca (nokca)!
Przësãżny Losos ze swôrzewsczi kãpë (bëlôk):
– Jakùż mëmka ce wòlô (wòłô)?
– Czej òna rozżartô je: lelëk, lôla, leżôk, czej jô za sztrëją móm jic: Augùst. Gùstkù mùlkù, Gùstëlëczkù mùlëszkù!
– Jakùż szôłcz tobie gôdô?
– Lëwer, lorbas, Aùgùst! Czej jô pòdatczi płôcóm, wëczëtô òn: Augùst Szlôga.
Losos:
– Të pòdatczi płôcôsz, të gòlibrzëchù?!
– Në kò jó, gbùr Stenka mie jednégò dnia dëtczi a ksążeczkã dôł: „Jô dzys ni móm czas, biej, zapłac pòdatczi na mój kôrb, ale synkù, przed dwiérzami ùtrzë so stëńkã”. To je mój swiôdk, jô jã ò próg szôłtësa rznął.
Losos:
– Tak të płôcôsz! Ten bót cë nie cësnie!
Sądowi:
– Augustyn Szlaga!
– Tak nié, panie pón, dzys doch nie je szlaga, bùten pëszënkò słuńce swiécy a przegrzéwô, jô jem Augùst Szlôga!
– Pański stan?
– Na dwùch nogach!
– Jakim zatrudnienim zarobice swój chleb?
– Panie pón, trëdu a parchù jô nié móm, chléb mëmka nie piecze, le na wãglach taczi jaczi pączk ùskwarzi.
Driega:
– Cëż të tu nie gniecesz, jaką hantiringã të môsz?
– Jô jidã na klaftë z Jaszowim Aszã na pół, widzyce Wë, jô jem klaftownik.
– Drwal.
– Ùrodzony?
– Në doch mést jo, bò tak jô bë tu nie stojôł.
– Kiedy urodzony, dzień, miesiąc, rok?
– To jô, panie pón, nie wiém, prôwdze, jô béł przë tim zôjscu òbecny a ò miã sã wszëtkò krącëło, ale jô jem czësto zakrącony, że jô ani pikła nie pamiãtóm, mëmka gôdô: Jô sã ùrodzył, jak tatk òd ti wiôldżi grulë z tëmi czwiorgami prosãt gnój wërzucył a chléw czëszcził, ta je do spitaniô, czej jesz przë żëcym a zdrowim je!
– Ile lat macie, około?
– Òkòło to nie szło, to za długò warô, më wiedno na knąpë peńczowalë a zarôz so wëpałacalë!
– Jak stôri të jes?
– To jô nie wiém, grula ju nie żëje, żebëm mógł swiôdka stawic.
– Nie wiadomo.
– W jakiej wsi zamieszkały?
– Wszi jô ni móm, mëmka piérzą wëwarzi a w kale nie miészóm, jô jem Żelezôk.
Losos:
– Ù kògò të mieszkôsz?
– Ù Krupa w Kôrczowiszczu.
– Czy jesteście karany?
– Nié, karowóny jô nie béł, jô le miôł taczi pòdarti miechùlc.
– Czy mieliście już jaką karę?
– Ale në kò doch nié, jô le miôł taczi òbszôtorzony miech.
Losos:
– Gùsce, nie pleszcz tak bëleco a nie gniecë jak w gnoju: bél të ju za las sztrôfòwôny?
– Zycher jô ju béł za las sztrôfòwóny dwa razë.
– Przyznajecie się do złodziejstwa?
– Ale tu doch niżódné sã nie dzało, jô le tim swòjim czwiorgù próscóm sztrëjã halôł, zó to jô doch płôcóm pòdatczi.
Sądowi (dërno):
– Kiedy rozumnie nie chcecie mówić, dam Was odprowadzić!
– Rozëmã, panie pón, jó nie môwióm, jô gãbã do tegò brëkùjã, panie pón, tak dobri a dajce mie òdprowadzëc, cëż mòje czwioro prósc sã zacznie, jô nie przëszedł dobrowòlnie, le ãmpcdiner przemòcą z tëłu mie zgwôłcôł.
– Czy pozwany zwariował?
– Doch nié, panie pón, jô jem zwóny Augùst Szlôga a nie mieszkóm we Wejrowie, jô mieszkóm ù Kùrpa w Kôrczowiszczu.
– W jakiej intencji napadliście na leśniczego?
– W dobri jińtencëji: wszëtkò do wëższi érë bòsczi! Jiną jô nie znóm!
– Czy uczyniliście to w dobrej wierze?
– Jô wierã jo, w rzëmskò-katolëcczi, to doch je dobrô?
– W jakiej opini to się stało?
– Przë lupinach to sã nie stało, przë radeli, midzë żëtã a jôrką.
– Czy mieliście na niego jaki pik?
– Jô ju czëjã, panie pón, że pón w òlszebastra nie graje, co më wiedno szpelëjemë. Pik w òlszebastrze sã wiele nie przëdô, nôlepszé są te żôłądze, jaczi pik nie je pòmògłi. A tej, jô bë doch z taczim strôdnym słëżalcã nie grôł kôrtë, jô doch jem fejn mòch.
– Więc z jakiej przyczyny?
– Jô sã do niwińca nie przëczënił, to jiny benglowie zbrątwilë!
– Teraz ostatnie pytanie: przyznajecie się do winy?
– Do wina jô bë sã nie przëznôł, to je za drodżé, jô móm biédã ze zapłacenim, czej jô do ladżi kòrnusu sã przëznajã.
Losos:
– Miôł të jaką rachã na fersztã, że të mù tak jednã wgrzôł?
– E dze, jô le mù dôł zmëslëc, że òn tak niesromòtnie Panu Bògù dzéń krôdł a z klupą pòd remieniã pò lese chòdzył, a nie numrowôł, wògle, jô gò le sznëpeldukã pòsmùknął a côrnął.
– Dobré pòsmùknienié, czej òn sã zwrócył! Të môsz sznëpelduk?!
– To sã wié, mëslice Wë, jô jem jakô belejakô mùża, żebë jô so nos òbliznął?
– Pòkażë że ten twój niedowinny nosowi grôt, jaczim të mù bezmału wszëternôsczé zãbë wëczidł!
Szlôga sã nie rëszi.
– Cëż të tak nuzlëjesz a zwlôkôsz?
– Tu òn je? – pòkôzôł swòjã gromistą jak pół brota chleba pisc.
Lesny jak swiôdk wërzekł jak ù górë napisóné: na òstatkù wësliznãło mie sã: të głupô òwca!
Losos:
– Ferszta ce wërąpił, czuł të sã òbrażony?
Szlôga:
– To òn rzekł, ale to doch ti òwcy nic nie zaszkòdzëło.
Losos:
– To pewno nié, ale to twòji zasze dô czësto jiny klónk.
Driega:
– Tie tã sprawã czësto na twòje diebré endrëjë!
Sąd przëznôł mù òkòlëcznoscë łagòdzącé. Òn dostôł 4 niedzele a jeden dzéń kùkërejczi.
To mù nie chcało nijak w tã klatatą baniã: Jô doch ni miôł niżódną karã, to ten diôbli pik mie zarznął, jô bë miôł zycher dobëté, czejbë jô żołądz ùskùblôł. Tak jô ùszczipnął gromisti pik a miôł mòrowisti pech.

Żelezôcë a ksãżëc

1. Żelezôcë mieszkalë w Sparzëszczach a òkòlëcë. Jeden z nich – a béł to dëcht richtich szachlôrsz, szalbiwerz a szałwija – prowadzył krowã na jôrmark we Wejrowie ò wieczór przed targã. Jak òn do Stobòru doszedł chcało ti krowie sã pic a òn jã zaprowadzył do strëdżi do napòjeniô. Wtim dozdrzôł sã, że w wòdze ksãżëc sã szpéglowôł. – Ah, tu jeszëft! Terô jô dichtich pieniądze nabierzã! Òn zaprowadzył kruszkã dëcht tam, dze òbrôz ksãżëca w wòdze sã swiécył. Òna mia ksãżëca pôłknąc. Krowa piła – corôz to grëbszô – dorazu cemnô grëbô chmùra ksãżëc przëkrëła a òbrôz w wòdze zdżinął. Mëslôł òn, że krowa mia ksãżëc pôłkłé. – Dobëté, ksãżëc je w krowim brzëchù. Lëdze mdą mùszelë ksãżëc òde mie za grëbé dëtczi kùpic. Jô sã w letczi spòsób zgroszã a zbògacã. Òn tu chùtkò krowã dodóm! Pò drodze ju te wszëtczé bògactwa a kòsztownoscë w swòjim dëchù widzôł a sã krëjómkò ùcesził. Doma òn krowã zamkł mòcno w cemny chléw, czejbë ji sã òdrzucëło a òna bë zaczã przegrëzac, ksãżëc bë w chléwie òstôł. Ale nic z tegò sã nie stało. Tedë òn wëjął nóż a jã ùrznął, rozpórł ji òstróżno brzëch a chcôł ksãżëc wëjąc a zaniesc w jizbę, ale ni mógł gò nigdze nalezc, chòc òn brzëch a flaczi a wnãtrznoscë òbrócył a przeszukôł. Òn zaczął szëkac pò całi krowie: w gardle, we wątrobie, w płëcy, ale nigdze nic nie bëło, pòniszcził całą krowã, co nie bëło, to nie bëło ksążëc béł ùcekłi a to gwësno przez rësënã w dwiérzach. Jak òn pò dłudżim szukanim, folsztandich zmãczony a gòrzã zmôrtwiony, z chléwa wëszedł – jakùż jemù sã stało, ksãżëc na stôrim môlu wisôł a sã z niegò wësmiôł.
2. W Dobrim Jezorze widzôł jeden Żelezôk ò wieczór ksãżëc w wòdze blëzo strądu. Chùtkò òn do wsë biegôł a sąsadóm zameldowôł, że dzys òni bë mòglë letczim spòsobã ksãżëc wëłowic, bò leżi w wòdze dëcht kòle brzegù. Òn sobie wëszukôł jadro a wiôlgô lëczba lëdzy pòszła za nim a z rozdzartëmi òczami sã przëzéralë, jak òn bë ksãżëc wëłowił a ùchwôcył. – Tatkù, zdrzëce le, Wë gò ju môce! – wrzeszczôł jegò synalk. Ale jak ten stôri gò chcôł na strąd wëcygnąc, niegòdzëwi ksãżëc wiedno przez òka jadra wëskòkł a za chwilkã z jezora zdżinął.
3. W Stegnisczach chcelë mòji waspanowie ksãżëc w swinim chléwie zwądzëc, na chtërnégò dwiérze òn swiécył, a dlô swòji pòtrzebë zatrzëmac. Ale na wiôlgą jich zgrëzotã nie przëdało jima sã tak chùtkò chléwòwé dwiérze zamknąc, żebë gò złapalë, wiedno òn béł chùtcejszi. Wiedno òn wëskòkł a przë tim jich jesz grëbò rozgòrził, bò czej òni przez drëdżé dwiérze w chléw wlezlë, dze òni gò mëslelë zaszparowóné miec, òn tam nie béł, a czej òni te pierszé dwiérze òtemklë, tej ùleszpédżel béł zôs w chléwie, ale ùchwacëc òn sã dali nie dôł.
4. We Wãgléwcu chcelë Żelôzecë ksãżëc drągã z nieba zepchnąc. Wëszukalë nôdłëgszą chòjinkã, òpùcowalë jã a nią za ksãżëcã szturalë, jak czej jabka chce z drzewa zepchnąc. Ale drąg béł wiele za krótczi a òni ni mòglë ksãżëc dosëgnąc. Tedë rzekł jaczi przechòdzący: – Wëcygnijta le ten drąg, wëcygnijta gò, òn mùszi bëc wëcygniony. Dwaji nômòcniészi drągale z nich ùchwôcëlë ten drąg, kòżdi na swòjim kùńcu a zaczãlë cëgnąc jile mòcë dostawic mòglë, mòrdowalë sã do zmòklëznë, jaż na òstatkù mòcniészi słabszégò ò zemiã rżnął a sóm z drągã ùcekł. – Jidze! jidze! – krzikalë, òn sëpôł dali a dali drogą, bò béł ùdbaniô, że drąg sã wëcëgôł, mòże jesz dzys dzéń z nim biegô, bò ksãżëc jesz dzys dnia pòd niebã wisy, drąg gwësno jesz terô nie je dosc dłudżi.

Cynka z Krãgówczi miôł sëna kòla wojska w Gduńskù przë atalerëji. Władk , niebòrôk, na Gòdë nie dostôł ùrlopù. Jegò starszi chcëlë mù pacziét posłac. Mëmka wpakòwa taką dëcht òbmiérną paczkã gòdowëch darënków: stréfle, fuslapë, chleba, masło… Ten stôri z nią szedł sóm na pòcztã do Krokòwë, brifce òn jã nie chcôł pòwierzëc : “Tëmi latami nikòmù nie darwô wierzëc”. Za pòsłanié fedrowalë dwa òsmôczi. Jemù to sã baro drogò widzało, ale òstãpic nic nie chcôł, chòc òn hańdlowôł jak trzë dzéwczi: “Tej jô jesz nie jem gwësni, że òn gò dostónie”. Wzął pacziét pòd pazëchã a szedł do Pùcka, to blëżi Gduńska leżi, tã – rechòwôł òn – mdze tuńszé pòrto. Ale na jegò zdzëwienié bëł pòcztowi dëcht niewësromóny a żądôł téż dwa òsmôczi.
- Co, w Krokòwie òni chcelë miec piãc dëtków, a terô jô jem bezmała trzë mile szłi, a wa chceta téż tëli?! To nie pòchôdô z richtich sprawami!
Ale ë ten pòcztowi nie dôł so nic gadac, a òbstojôł nôparce na swojim. Tej òn wzął pacziét nazôd, a szedł to sétmë mil do Gduńska piechti:
- Terô jô doch so przekonôł, że Władk tã gwiôzdkã dostôł!

Król a kòwôl

Jednégò dnia zajachôł król przed kùzniã:
- Bòże pòmagôj, méstrze!
Kòwôl nié wieldżi, ale zasadłi, zerwôł swojã kapùcã:
- Bóg zapłac, Królewskô Mòsc!
Spiesził do króla w szórcu skórzanym, młotkã w rãce, na kòrkach.
Król dërno:
- Mój òdżier zgùbił pòdkòwã, zrób nową, ale mòcną a cwiardą, a pòdbij jã!
Méster òd nôlepszi stôlë żelazo wëkùł, kòpëto wëczëszcził a chcôł pòdkòwã pòdkùc. Król:
- Daj sa!
Wzął pòdkòwë w rãkã, sklészcził pôlce a zdżiął jã jak witkã wierzbòwą, rzucył te sztëczczi kòwôlowi przed nodżi:
- Twoje pòdkòwë nie są nick wôrt, zrôb drëdżié, lepszé!
Kòwôl wëkùł drëdżié a pòdsadzył, przëkùł a król mù pòdôł cwiardi talôr. Méster gò wzął, sklészcził szczépkami, zgnjótł jak papã, rzucył tã skòrëpã na kòwadło:
- Mòje pòdkòwë są dëcht tëli wôrt jak Waszi Królewsczi Mòscë talôr!
Tak ë król swëgò méstra nalôzł.

Rôz czedë ził kòle mòrza rzetelnie a spòkòjnie drëch przezwëstkã Kùlómbósz ze swòją białką. Jeden kłopòt mielë a dëcht głãbòczi, bò bòcón, chòc tak czãsto za nim wëzéralë, nie chcôł do nich przëlecec a jim dzeckò przëniesc. Białka ju sã przed sądôdkami sroma a na płacz ji szło, czej òna przed dwiérzami sąsadów tëlkò môłëch dzecy widza. Ale pón Bóg ò nich ni miôł zabëté a stało sã, że bòcón jã w kòlano szczipnął. Pòłożëła sã, a chłop nôprzód do nôblëższi sąsôdczi a tej w òkamërgnienkù kònia zaprzigł a hajdu za grótką. Ta wpakòwa swòje sapeta a pò krótczim czasu òn z nią przëjachôł. Òn wëprzigł kònia, wsëpôł mù futringã na ùroczëstosc dnia le pół kipczi seczczi, ale dwie przegarstne òtrąb, zamiészôł a sôdł w kùchni na łôwkã, wëjął kòrónkã a zaczął sã serdecznie mòdlëc, ale zãbë mù grochòtałë a maszinowò drżącëmi pôlcami pôcorë sënął. Nie wara długò, òn czuł cenczi głosyk a jaczé tã piszczenié a tej wszëtkò ùcëchło. Za całi sztót òtemkła grótka zdebełkò dwiérze a przez rësënã szeptnã:
- To je knôp, rzesczi jak ridzk, wszëtkò je pòrządkù!
Tej wa mia widzec, co z tim nowòùpiekłim tatkã sã stało! Nôprzód dreszcz przez całé cało mù przeszła, òd plechù do zôl dostôł gãsą skórã a w òczach mù sã co sklëniło, tej ale ùderził piscą tak mòcno w ògniskò, że ò półtora pacë w pòdłogã glënianã wrënãło. Grôp na trzech òczadzonëch kamieniach nad torfòwim ògniu stojący pòdskòkł, klósczi z brzadã a sëszonëmi grzëbami wëkipiałë, torf zabriżdził a zaskwarził, òdżéń zgasł a całô kùchnia bëła fùl dëmù, parë, smrodu. Kòt na ògniskù drzémiący a przãdzący zeskòkł prosto w szërok grëbégò mléka a z miauczeniém ùjachôł na pòdwórzé. Wëstrasził przë tim mòcno psa do łôwczi ùwiązónégò, ten chcôł za nim do bùtna wësadzëc, zadzôł ò próg a zaczął jãczec a wëc. Kùr òdlecôł przed kòtã a zapiôł przerazlëwim głosã jaż dwa razë:
- Kùkerukù! Kùlómbószk tu je!
Kluka kùrzãta skwôka, kùrë gdôkałë. Krowë w chléwie na drëdżi stronie kùchni brzãczółë a grochòtałë czedami, kóń rzôł a czosôł bôle. Całô chôta zadrża òd tegò ùderzeniô a kòmin pacowi na dakù wjichlôł sã, jak czej òn bë chcôł rzec: „Kòlómbószu, czë tobie so pleni?”. Tak całi wentôrz, żëwi a môrtwi, sëna domòwégò witôł.
Drzéwiãta swiécëłë w jasny zeleni, słuńce leżało pełne ceplégò swiatła na òbòrze, stôwk sã ùsmiechnął a wiater gwizdôł wiesoło przez wietwie a wietewczi. Kùkùczka w blëzym lese bez òprzestankù wòła a òn redosnym sercã ùrëchòwôł szescdzesąt razy. Stôri béł szczeslëwi nad kòżdą miarą. Całe niebò wisało mù fùl mùzykùjącëch skrzëpk a brzëchati bas prawie nad nim, nômili òn bë miôł całi swiat rãkòma swòjimi òbchlastłé a scësnioné.

2. Sztridka ò miono. Chrzest.

Terë ti starszi mielë wiôldżi kłopòt, jaczé miono òni bë temù knôpù delë, bò Jón, Michôł, Walãtk, Gùst, Józk, tak sã bëlechto nazwie, aże z tegò knôpa co nôdzwëczôno wiôldżégò bë sã stac mùszeło, to nie bëło blós jegò mëmczi, ale téż wszëtczich krewnëch ùdbanié. Bò knapskò nie wetkło paluszczi w gãbskò jak wszëtczé jiné dzecë kaszëbsczé rôbiają, le pòkôzało nima w lëft a ne mądré białczi wiôldżim gdôkaniém sã przëgadowałë:
- Wejta jeno! Òn chce w swiat daleczi, pòd niebiosa, henë dalek! Dalek!
We wieczór przed chrzestnym balã zjawił sã téż jegò wùja, wiôldżi bògôcz. Ten béł jajecznik a czepnik a hańdlowôł jôjami a masłã w Gduńskù. Sztridka ò miono jesz nie bëła roztrzëdnionô. Wùja miôł pôrã bùdlów kòrnusu a gduńsczégò gòltwasru przëniosłé. Ti chłopi sedzelë przë stole, pòpijalë a gawòrzëlë ò wòjnach z Kòzôkami, ò hańdlu, rzemiosle… Knôp w kòlibce zaczął krzëczec a beczec. Jedno z tëch dzewùsy przëskòkło a chcało gò wëjic:
- Hu! – zakrziknãło. – Bòże broń!
- Cëże tobie je? – zapitôł sã wùja gduńsczi.
- Òch, wiece le, wùjôszkù, ten lëwer je czësto mòkri a jô jem zëpôlnie speckónô.
Wùja sã rozesmiôł, rozmëszlôł a rzekł:
- Terë jô wiém, jaczé miono më temù knôpu dómë. Òn sã mùszi nazwac Krësztof za tim gduńsczim Krësztofã na tim dłudżim rénkù, ten téż wiedno mòkro pòd sã robi.
Tak sã stało, drëdżégò dnia béł knôp òchrzcony w kòscele parafialnym na miono Krësztof. Nôleżny bal nie béł swãgrowati a sëchi, ale głôdczi a mòkri, bò dało, co serce sã żëczi a mësl żądô, sëché a mòkré, a niejeden wëszedł głôdczimi nogami a swãgrowato doma za miłim szturchaniém swòji lepszi pòłowë lądowôł.

3. Ten wiôldżi kùńszt. Rozmiszlanié.

Krësztof rosł jak wszëtczë jiny knôpi. Ju w kòlibce béł apartny kùńsztôrz. Wnet swòje klóskòwaté nóżczi pòdniósł a dôł tã co w lëft wëlecec, ale temù ùcekającémù òn téż zarë złoté mòstë bùdowôł na niemiłą niespòdzankã mëmczi. Czej mù brzuszk skrzipiôł a skrzeczôł, zaczął sztëmòwac, piszczec, rëczec, beczec a basowac, że w niczëm sã wiesczémù mùzykańtowi nie pòddôł, rëchli sã nie ùdôł jaż mëmka miodną strawą gãbã sztopa, tak gòrąco swégò blësznégò kòchôł. Wikszi téż nieprzëjacela lubił, czej tatk w miôrce chòc le kropelkã kòrnusu òstawił, òn zarë tã négã wëlizôł a paluszkami wëmòcził. Wiôlgą ùcechã mù robiło wëcmani z misą a Wasrã z jedny misczi jesc, jich drewnianą łëżką pò dzëbie dzëbnąc a jasną redosc wëwołalo, czej òn jima resztã mléka na łeb wëlôł, co jich do pògrëzeniô a pòszarpaniô ùchãcëło. Czasã nie ùmëslnie, bòdôjże, zle z nieszczescô psu na ògón stąpił, jaż ten zaskwierczôł a jednym skòkã przez òtemkłé dwiérze wësusnął mëmce midzë czitlë. Jesz wikszé nieszczescé miôł z kòtã, chtërnymù òn skrzeczkã do ògòna przëkleszcził a szpérami w smòłã wsadzył, kòt pôrzchnął sarczësce a przez òkno wësadzył, le ruta zazwòniła. Tatków zégark wëmił w grëbim mlékù, scanny zédżer czedami do kòłowrota zadzerzgnął, żebë ten téż krącył. Ò dobrobët domôcy mù baro chòdzëło; czej òn na bùten tatkòwé krãpczi òblókł, to jesz tak ùszło, ale na mëmczënëch kòrkach tej wiedno szlapë pòzłoconé przëniósł. Nie widzało mù sã téż, że chałëpka na jednym môli stoja, zaprzigł dwie bëczi za nórtowi słup a chcôł nią jak cëgón pò swiece jachac. Le kòza bez jegò winë ni mògła sã z nim zgòdzëc, chòc łątami, knëplã a paltrami ji miłosc chcôł wzbùdzëc, a ta frańtowatô to nie rozmia, na niegòskôka, gò òbliza, zwrôca a tej òna téż bëła za czekawô, chca mù w brzëch dzurczi wepchnąc a zazdrzec, gdze jegò mądrosc sedza. Żebë mëmka téż dëcht akrôt wiedza, jaczi méster nôlepszi béł a nikògò bë nie òbgadowa, òn nowé bùksë na płotach, chróstach a nôgãstszëch drzónach wëpróbòwôł. Z ti wëbierczi wa widzyta, że òn béł wszëtczich kùńsztów kùńsztôrz.
Nie warało długò, tej òn téż sóm ze sebie ten wiôldżi kùńszt pòtrafił, że òn jajóm mógł dac stojec, co do tëchczôs nicht nie rozmiôł, a co mù wësoką érã przëniosło. Jednégò dnia przëszło mù tak do głowë: „Më tu na tim naszim żôłtuszkù téż le tak biédã klepiemë, jô pùdã do szpańsczégò króla a jemù ten mój wiôldżi kùńszt pòkôżã, to drëdżé sã naléze”. Jak pòmëszlóné, tak ùczënioné.

4. Doradë. Réza.

Nôprzód òn sã ùdôł do tegò stôrégò wroża, òfiarowôł mù pôrã dëtków:
- E czëlë Wë, fatrze, ni mòglë Wë bë mie rzec, dze te szpańsczi król mieszkô?
Ten zażił sekretną prisã tobaczi, sôrnął, zamk òczë, skruzowół skarnie, trząsł głową, dotkł pôlca do nosa, drapôł sã za ùszami a rzekł:
- Słëchôj le, Krësztofie, to twòjé pitanié wëdôwô mie sã bëc dëcht richtich szpańsczé. Ale jak gbùr ò gbùrze a ksądz ò ksãdzu wié, tak téż gwësno król ò królu mdze wiedzôł. Bie le do naszégò króla, ten cë pòwié dze jegò kòlega w Szpanëji żëje a biwô.
Krësztof pò wiôldżich trëdach do króla doszedł. Ten miôł prawie wiôlgą paradã. Jeden z òbsłëdżi królewsczi do niegò przëstąpił:
- Lącmanie, nie jes të ten Kùlómbósz, chtëren mòże tim jajóm dac stojec?
- Ten jô jem!
- Të chcesz do szpańsczégò króla?
- Tak je!
- Të bë rôd naszégò króla sã pitôł, dze jegò szpańsczi kòlega mieszkô?
- Ale në kò wej, skąd Wë to wszëtkò wiéce!
- Më szóns czëlë, co të za kùńda jes. Knôpi ju na ùlëcach ò twòjim wiôldżim kùńszce spiéwają! Dopiérze król ni mô czas z tobą pògadac, ale òn wié, że të tu jes. Na jegò rozkôz bie le wiedno dali a czej të tam mdzesz, tej gò pòzdrawiôj!
Kùlómbósz pò ti dobri radze wzął nodżi pòd pazëchã a pùscył sã w drogã do Szpanëji.
Tak téż tu tak ju w stôrim testamańce ògłoszonô naùka mdze stwierdzonô, że prorok w swòji tatczëznie nic nie znaczi.

5. Pòwitanié, wëklarowanié rozëmù.

Krësztof trafił prawie na czas, jak król szpańsczi ze swégò zómkù wëszedł.
- Dzéń dobri!
- Dzéń dobri!
- Wë jesce gwësno ten król? – zaczął z nim gôdkã.
- Jakùż nié? A cëż të jes za lącman?
- Jô jem Kùlómbósz, ten drëch zawòłony, chtëren ti jajóm mòże dac stojec!
- Pòprôwdzëwie, ale doch nié! Ten kùńszt jô bë dëcht baro rôd widzôł.
- Nic letkszégò jak to! Òbżorgùjce pôrã jôj!]
Tej òn dôł jednémù jaju pò drëdżim prawie przed królewsczim nosã stojec, że to tak dëdniało a król òbsłëpnął.
- Taczégò drëcha, jak të jes, jô ju długò szukôł. Jô móm co dlô ce, jakùż jô to móm wërażëc, chcema rzec w „animuszu”!
- Co Anna mùszi?
- W a-ni-mu-szu!
- Jô wiéjce,panie królu, jô doch ju móm pòłowã swiata przedërchóné, ale tam jô jesz nie béł! Je to dalek stąd?
- Do szwernótu, to je tu! – Król pòkôzôl na serce swòje, dze jegò złoti zégark przë ti grëbi czedze wisôł. – Ale chcemë le nôprzód w jizbã jic.
Ala wetrowie! Ten zégark mù sã widzôl. Òn le widno ò nim mëslił, mòże król w swòji łasce bë mù gò pòdarowôł. W zómkù òn òtemkł flabã òd jednégò ùcha do drëdżégò a wnet bë òmglôł òd tegò łëszczącégò blaskù bògactwa, jaczé mù ze wszëtczich strón zaswiécëłó. Jak òni do jedny pliszowi zófë doszlë, rzekł król:
- Sadni përzinkã, jô tobie co pòwiém. Dożdżë le chwileczkã, nôprzód jô swòjã stôróm halóm, to cë je przikrosc, ta mùszi ò wszëtczim wiedzec.
Kùlómbósz so mëslił w swòji głupi głowie: „Miôł bë chòc przë tim wielmòżnym królu, przed chtërnym całé wòjskò chłopów drżi, ten czitlôk bùksë nosëc?.
Król òtemkł dwiérze:
- Stôrô, pòj, tu je ten Kùlómbósz, co tim jajóm stojec dac mòże.
Òna prawie te pòzłoconé pielëchi tegò nômłodszégò princa płoka:
- Të niesromòtnikù, tak zarëczec, jakùż jô sã ùrzasła! – Wëplënã trzë razë: Tfuj, tfuj, tfuj! Krzëka a brzãcza: – To nasz czôrny kùr téż rozmieje, le blós òn sódzô krzëwé!
Ùcarła so rãce we fartuchù a przëszła:
- Witóm do nas!
- Pón Bóg zapłac!
- Nó, Krësztofie, cëż nowégò të nóm przëniesesz?
Òn béł bildóngã òblizniony:
- Kłanióm sã królowi a kùsznã rãczkã!
Wzął ji rãkã w swòjã pajã a tak skrómno ùcësnął, jak czej kłonice w szemel sã wsôdzô, a kùsznął ji cenuchné paluszczi miło szlapiącë, że ten kanalisti ptôszk w klôtce pòdskòkł a pòpôgijô w swòjim szałasu skwierczôł. Król rzekł:
- Më chcemë ùgòdã robic, òn nóm mô tã Amerikã…
Kùlómbósz przerwôł nitkã mòwë a pòdniosłim głosã, pòwôżnie a gòdnie tak sã òdezwôł:
- Mòsce królewsczé, ù nas je taczi òbëczôj, czej më jaczi wôżny gészeft dokònac chcemë, jak na przikłôd, czej szkólny w szkòle jaczémù leńcusznikòwi chce skórã garbòwac, tej më nôprzód tobakã zażëjemë. To nóm nos wëczëszczi a rozëm wëklarëje. Temù nôprzód to kòniecznie a tej to zwëczôjnie pòtrzebné.
Ju miôł swój róg wëcygnioné, ale sã rozmëslił:
- Jô bë dôł òd ti swòji, ale jô ni móm tã swóńską samòkachlowaną, jô le móm to mònôplowé do zażëcô, a to nie je dëcht co wôrt. Dajce òd swòji!
Król wëcygnął swòjã złotą tobaczerã a zażëlë tã mitką, ale kraftną a òrzezwiającą szpańską. To wama bëła skra, ta nos wëczëszczëla a rozëm wëklarowa, jaż mù w głowie tak zaszëmarzëło a zarwiło.

6. Dobré céchi. Ùgòda.

Królowi jaczé zôrenkò w czëłi nosyk wlecało, kichnã pò królewskù, drobniutinkò, rôz:
- Cëż wa téż wieno z tëmi gównami môta!
Pò pańskù jãrznie drëdżi rôz:
- Jô na waji kichnã!
Pò gbùrskù sekretnie trzecy rôz, że jaż ji chcało knérã ùrwac a mòwã òdebrało. Òni wëcmani:
- Trzë razë kichnioné, to je dobri céch, nasza ùgòda sã ùdô.
Król rzekł:
- Przed pôrã dniami przë wieczerzi jô tak w głowie sã mësleł: czej bë jô doch mógł drëcha nalezc, co bë mie tã Amerikã wëkrił. Jak jô dopiérzë widzôł, że të taczi do tëchczôs nieznóny kùńszt rozmiejesz, zarë mie w mësl sã rzucëło: to je twój chłop. Terë rzeczë, miôł të bë lëszt te Amerikã wëkrëc?
Krësztofòwi le wiedno ò tim zégarkù sã sniło:
- Czemù nié, to za tim sã rëchëje, co Wë mie dôce.
- Czej të dlô mie a mòji rodzënë tã Amerikã òdkrëjesz, dostóniesz dzesąti dzél wszégò złota, co të w ti nowi krôjinie nalézesz.
- Tak je zgòda, słowò płacy, ale czej tã niżódné złoto nie je, tej Wë mie doch przinôjmi ten Wasz złoti zégark pòdarëjece?
Słowò królewsczé. Dóm tobie ten złoti zégark a jesz tã czedã na wiérzch.
Pòdalë sobie rãce:
- Co chłop, to słowò!

7. Prosba. Nômësle.

- Proszã Was terë ò pôrã òkrãtów, żebëm do ti Americzi mógł dojachac.
- Bez wszëtczi mòwë, të so mòżesz trzë zeglôcze wëszëkac, jaczé të chcesz.
- Co na żeglôczach jô móm bieżec!
Królowô sã mia timczasã nos wòcarté:
- Na miã të sã mòżesz w kòżdim razu spùscëc, jô tobie wszãdze a wiedno pòmògã. Ale wej le, parôcze do tëchczôs nie są wënalazłé, të më tobie téż dac ni mòżemë.
- Môce prôwdã, pani królowô, tej to jinaczi nie jidz a mùszi bëc za wòlą bòską tak dobrze.
Òna wsta, wëjã miészk, òtemkła, grzeba, szuka a pòda mù złoti na rãkã bergelt. Òn gò wzął, zamkł gôrsc:
- Wëzgôdnijce, prosto czë nieprosto!
- Ale në kò doch jinaczi nié jak: prosto!
Òn òtemkł pisc, òbezdrzôł akùrôt:
- No, wejta jeno, richtich trafioné! To je szczestlëwé znómiã, terë jô tã Amerikã bez wszëtczégò nalézã, czebë le jesz jaczi niekarańczi zajc przez drogã mie nie biegôł abò stôrô baba nie przelazła. W gùsła ni mô człowiek dëcht co wierzëc, ale sã doch përzinkã mòże zarzãdzëc.
Chcelë rozeńc:
- Hòlażece le jesz zdebełkò, jesz mie terë dopiérzë co głowë przëszło. Wejce le, królu, stoją tã przë ti drodze do ti Americzi jaczé wachwizrë?
- Co te téż fëflôsz, më doch tã drogã do ti Americzi nie znajemë, të doch jã môsz òdkrëc. A tej, mòżesz të téż czëtac?
- Dëcht tak baro nié, bò wejce le, słëchôjce le, jô bë to dëcht dobrze pòtrafił, ale to czôrné na tëch lëstach mie je òkrutno w drodze.
- Në jo, widzysz!
- Ale në kò zdrzëce le, jô doch móm czëté, że to le na wachwizer brëkùje wezdrzec, a tej ju drogã wié, bò pògadac z nim so doch ni mòże.
- Të drészu, w mòrzu doch nie leżą balczi, żebë na nich wachwizrë mógł pòstawic.
- Jesce Wë ale mądri, na każdą niemòc Wë wiéce pòmòc, Wë dëcht pòprôwdzëwi król jesce!
- Jakùż të tu dëcht ditąd trafił?
- Jô szedł na królewsczé słowò, to je bez felë.
- Nó tej bie téż na mòje królewsczé słowò prosto wedle nosa!
- Ò jo, ò jo!

8. Nôwarpë maszoperëjë. Wëkrëcé

Na wòlą Bòską a słowò królewsczé Kùlómbósz bieżôł z tëma trzema żeglôczóma z hôwindżi. Jachalë na tim niezmiernym, òdwiecznie niespòkòjnym mòrzu dali a dali do ti Americzi, jeden tidzéń pò drëdżim minął a nic jak wòda a wòda, z przódkù wòda, z tëłu wòda, ze wszëtczich strón le sama wòda. Widzyta wa, wkół nich mëliónë beczk wòdë, ale ani kropelka wódczi, niemiôr wòdë, ale ani miôrka wódczi, wòda zobiącô, ale żódnô wódka cepłô a grzącô, wòda czëstô a nizódna wódka czista abò òjczista a chòc bë ju le nieczista, to je z punktã, z rumã, abò z bònkamë. Gardełka wëschłé a wëpragłé! Je ti maszoperëji, niechãtni so wdã czëszczëc a nôłożen do wódczi czistej, do zadzëwòwaniô, czej òna nôwarpë, nôwrotë a nôdlebia dosta? Nômili òni bë ten całi nôdmiôr ti wòdë czësti na jeden jediny statuszk wódczi czistej wëmienilë. Ale daremnô bëło jich tesknota, marzenié a snicé. To nie bëło do wëtrzimaniô, òni krzëczëlë, reczelë a grozëlë, bëlë plëgawi, nopòcy a niebëlny. Tej Krësztof gromadã zwòłôł a swój nieprzedobëti kùńszt pòkôzôł, to jima òczë òtemkło. Òkrãtnicë sã òbdalë, dostalë nową òdwôgã a sztérowalë fùl nôdzejë a òczekaniô na ùńdzenié wòdë a przińdzenié wódczi dali.
Jednégò dnia wacha w masztowim kòszu redosnym głosã zakrziknã:
- Ląd! Ląd!
Jich ùcechã pò ti mòzolny sëchi réze na mòkrim mòrzu kòżdi so mòże wëòbrażëc! Dobieżelë do strądu, zarzucëlë dragã. A Kùlómbósz tëch w czechmieniach przëspiészącëch lëdzy sã pitôł:
- Ë czëła wa, czerzwionoskórowô zgrajô, je to tu ta Amerika?
Ale ti czerzwiony mielë strach przed tą brodatą maszoperëją a trzãslë głowami:
- Nié, nié, to le je ten jôjkòwati ląd.
Na jich szczescé òn béł wiele mądrzészi jak ti Jindëjónrowie:
- Czej to tu le ten jôjkòwati ląd je, tej jô wama mùszã co pòkazac.
Òn czôłnã do brzegù paczënowôł:
- Przëniesëta chùtkò pôrã jôj!
Jak òni terë ten wiôldżi kùńszt widzelë, że òn jajóm mógł dac stojec, òni so sekretnie ùceszëlë, tańcowalë, skôkalë, krącëlë so cygaretë, wetklë je pò swòji módze w nos a kùrzëlë. Nôpstrzészi z nicg gãgòlôł:
- Przeprôszóm pòkòrnie Krësztofie, że më taczi psotni bëlë. Pò tim kùńszce më le pòznalë, że të ten zawòłóny Kùlómbósz jes!
- Tak, môsz prôwdã, ten jô jem, a czej wa terë zarë nie pòwiéta, że to tu ta Amerika je, jô waji dóm zaszparowac.
Nót o òni fùl gardłã krzikalë:
- Jo, jo, to tu ta Amerika je, terë nóm nic nie pòmóże, më jesmë òdkrëti!
Tak widzyta, Kùlómbòszów Krësztof tã Amerikã wëkrił.
Zle je, czej jajo chce bëc mądrzészé jak Kùlómbósz.

Alojzy Bùdzysz (1874 – 1934 )

“Chto, twòje wòdë nie widzôł, zemia kaszëbskô, tatczëzna mòjich przódków,
nie znô cã. Nie znô téż twojã miłą pësznosc a skrómną bùsznosc.”

Ùrodzył sã w Swiecënie 10 czerwińca 1874 r. Béł szkólnym w Wiôldżim Donimiérzu, Szemôłdze i Mrzezënie. Jakò że chòrzôl na cukrzicã ju w 1912 r. szedł na emeriturã. Tedë to zaczął pisac pò kaszëbskù. Òdkrëwcą talãtu A. Bùdzësza bëł etnografa ë jãzëkòznajôrz F. Lorenz. A. Bùdzysz drëkòwôł m.jin. w: “Przyjaciel Ludu Kaszubskiego”, “Gryf”, “Bënë ë Bùten”, “Wiérny Naszińc” ë “Gryf Kaszubski”. Bez krótczi czas bél pò I swiatowi wòjnie szôłtësa w Kôrlëkòwie. Òd 1923 r. mieszkôł w klôsztorze sóstr elżbietanków w Pùckù. Ùmôrł je 23 gòdnika 1934 r. Dzél jegò dokôzów òstôł òpracowóny bez Jana Drzéżdżóna ë wëdóny w 1982 r. w ksążce “Zemia kaszëbskô”.