Piérwi lëdze znelë le dwa zortë kòłów ë jeden zort kółków. Bëłë to kòła
òd woza, co robi kòłodzej, ë kùpczé kòła do jazdë na kòle. A jedno kółkò do przãdzeniô bëło w kòżderny chëczë.
A dzys je tëli kòłów ë kółków, że mòżesz òd nich dostac kòłowacëznë abò òbarchniec. Przińdzesz do kòwóla – tam sã krącą kòła ë kółka.
Przińdzesz do stolarza – krącą sã kòła, ù gbura — krącą sã lëdze ë kòła przë rozmajitëch maszinach. Jedzesz baną, to na kółkach, jedzesz taksą
- na kółkach, autobùsem – na kółkach, trejlébùsem – na kółkach.
A wszëtcë są w kółkach: gbùrzë są w kółkach, białczi są w kółkach, knôpi są w kółkach, dzewusë są w kółkach. Wies mô swòje kółka,
òrganista mô téż swòje kółka.
Piérwi na kółkach przãdlë len ë wełnã, a co wa dzys na kółkach
przãdzeta?

W kółkù mùszã bëc ë bãdã
Chòc so biédã na nim przãdã.

Chcemë le so zażëc!

Ò kawie

Bëło to w smùtanie 1970 rokù, czej no wszãdze tak knap bëło kawë.
A chto je kawë nôłożen, ten sã ji tak letkò nie òbińdze. Kawa nie je dlô wszëtczëch, le dlô wëbrónëch, nie je dlô głupëch, le dlô mądrëch.
Łebno całą swòją kawną nôdzejã miało w Tëpce ë jegò kòzie. Jakno wiéta, Tëpka nie pùszczô wicy swégò kòzła do kòzów, le nadżibô gò decht na produkcjã kawë. Kòzeł prodëkùje jãdrzno, cos kòle trzech fùńtów na dzéń. Tëpka sëszi bónczi ë je preparëje. Wëdostôł ju farwã, le jesz dëcht ti szmaczi nié. Ale gwësni, że tã szmakã téż wëdostac mùszi.
Le chtëżbë tam żdół na Tëpkã, czej sã chce taseczkã kawë wëpic? Prażã biegac dalek, dze le bôczã dostac, czë to do cotczi, cze na zrãkòwinach, cze na wieselim abò do kómpla, a na òstatkù chòcbë do
jaczi stôri pannë. Tak jem przëwanożił jaż do Wejrowa.
Dióbelno dłudżi ògón przë delikatesach.
- Cëż tu dôwają?
- Kawã!
Téj jem sã też ùstawił ë stojã w sami tëpie. Ale tëpa rosła, a za gòdzënã béł jem ju wpół wãżewnégò ògóna. Pò dwuch gòdzënach rzekł jem do Jignasza, co prawie przëszedł:
- Jignaszkù, pój le mie tu kąsk zastãpic, bò wéj mùszã përznã wińc.
Ale téj jakôs baba z tëpë:
- Tak to nie jidze! Kożdi mùszi sóm wëtrzëmac na swòjim placu.
Terô mù sã chce wëstãpic. To gwës pò ti kawie!
Ë tak ta baba mie pòstawiła przed diôbelną alternatiwą: abò stracëc tak dobëtné stanowiszcze, abò w bùksë. Le na szczescé wëszedł kùpczik
ë dôł ògłos:
- Do pôłnia kawë nie przedôwómë, jaż pò pôłniu ò czwiôrti! – I nen
wãżewny ògón sã chùtkò rozkrącył.

Rzeklë: wama je nie nada
Kawa, pieprz ë szekòlada.

Chcemë le so zażëc!

Pik je trumf

Lëdze w Swiónowie trzimelë wiele òd cëskoniô kôrt. Cëskelë w baszkã, a wieskô sféra, jakno ksądz, òrganista, szkólny ë zacny gbùr z Ceszónka, cëskelë w skata.
Tak rôz w sobotã – a bëło to latã – zasedlë wieczór do kôrt ë skùńczëlë jaż za widna. Gbùr Augùst szedł reno nôprzód do dóm sã ùmëc ë òdswãtno òbléc, a téj kąsk wëtrzézwiałi szedł do kòscoła jak nigdë nic. Wëlôzł na chùr, ùsôdł sã w nórcëk ë wnetka zdrzémnął ë pòczął chrapiec.
W czas Pòdnieseniégò w kòscele sã czësto ùcëszëło, a téj kòscelny gò pòcignął za rãkôw, żebë òdeckł ë ùklëkł, ale Augùst le sã zwichlôł ë na całi głos zawrzeszczôł:
- Pik je trumf !

Augùstowi sã gwës sniło,
Że mù kôrta szła jaż miło.

Chcemë le so zażëc!

Sznëptuch

W Żelëstrzewie mieszkają dëcht zacni gbùrze. Dozérają swòje môle, rakùją ë czurzą òd switnégo rena do cemnégò wieczora. Le za to so nie pùszczą biédë w chëcze ë mają dëtuszka wiedno w stréfle ë przë se.
Nôbogatszim béł z nich czedës Bùszników Jan. Gôdiwelë, że òn na dëtkach legiwôł, a jakòs mù sã same sëpałë ze wszëtczëch strón.
Bùsznik sã bùsznił ze swòji dobrocëznë, bò chłop miôł z czegò sã bùsznic. Jegò córeczka Mariczka téż łepk ùnosza ë z górë zdrza na zelëstrzewsczëch knôpów. A niejeden ji do slepków zazérôł ë sã do ni
cmùlił, bò dzewus rãdi, welech, gadajny, szëkòwny ë dosc wrëjarsczi. Nogùlczi mia jak toczóne, a kòlónka ë zach ùdë dëcht pòkùsné. Kąsk szadi, le kruz łepk sã szãtolił na bielëchni szijce, a òczka sydrowałë
ë cëskałë lubòtné skrë.
A jeji lubòtné skrë padłë na młodégò pùcóna. Pańc z miasta, spòsobny le biedny, òd pierszégò wezdrzeniô sã rozmiłowôł w Mariczce. Wëszëkòwôł sã ë w niedzelã przëjachôł do Bùszników na wrij. Pò bëlnym
môltëchù nen pańc, chòc mù kąsk jakòs bëło, przemógł sã ë ùmiejãtno wmôdlôł sã za zãca.
- A kùleż të tak zarobisz miesãczno?
- Kò dëcht za wiele nié, tak kòle półtora tësąca, ale pòzdze wicy.
- To je nick! Kò mòja córka tëli zbrekùje na same szminczi ë sznëptuchë.
- Czej tak, téj jô copiã mòją prosbã, bò dëcht tak smarkati białczi bë jem nie chcôł miec.

Chto za młoda za wiele przebiérô,
Ten na starosc pòzdze so ùskwiérô.

Chcemë le so zażëc!

Zmiłka

Bëło to w gardze. Na trzecym szosym ùmarła białka, a na drëdżim ùkredlë sąsadowi kòło, co òstawił bùten kòl chëczë.
Stôri probòszczulk miãtëchnégò srertna wëszedł na gard ë westąpił do chłopa, co mù białka ùmarła, bë gò pòceszëc. A nen chłop:
- Ale ksãże probòszczu, kò to dëcht takô wielgô strata nje bëła, bò to ju béł stôri rëmtot, w przódkù czësto wëlejrowónz, a z tëłu jesz lëft pùszczôł.

Trzeba nôprzód zbadac
Z kôm ë ò czim gadac!

Chcemë le so zażëc!

Cziej Pón Bóg pòskamżi człowiekòwi kąsk rozëmkù, téj tacziégò nazëwają ù nas letczim abò głupim. Letczëch ë głupëch nalézesz dëcht wszãdze, nawetka na nôwëższëch szczeblach. Jich nicht nie seje, òni sã lëgną sami. W òkalim Kartuz łazy ë pleszcze dwuch letczëch: głupi Jan òd Swiónowa ë letczi Marceli òd Wigòdë. Jan pleszcze wiele ë dëcht bële co,
Marceli kąsk mniéj. Łażą ë pleszczą, ale nick złégò nikòmù nie robią, a lëdze jima téż nie, chòcô sã z nich wëszczérzają.
Bëło to latos na zymkù, cziej Jan szedł darżëszczem do górë pòd Kòżeczkòwò, a òd Kòżëczkòwa na dół szedł Marceli. Co le mielë sã zetkac, a jô czekawi, co ti dwaji bãdą do se gôdelë, zatacył jem sã za czierz ë żdrzã na nich. Cziej tak ju bëlë na trzë kroczi òd se, téj pierszi òdezwôł sã głupi Jan ë rzekł do letcziégò Marcelegò:
- Jô móm ju wiele głupëch widzóné, ale tacziégò jak të jesz nié.
Marceli nie rzekł nick ë tak sã minãlë. Téj jô so pòklepôł pò łësënie ë so tak pòmëslôł: Cziej bë ti wieldżi lëdze na nôwëższëch szczeblach tak mądrze pògôdelë, jak ti dwaji głupi, téj bë béł wieczny mir na swiece.

Chcemë le so zażëc!

Ò pòłowach

Chmielińskô młodzëzna mô bòdôj baro zabaczlëwą głowã. Cziej liznie kąsk strzédny abò wëższi szkòłë, téj w kam zabôcziwô swòjã òjcowistą mòwã. Ale bënômni nie gôdiwô pò pòlskù, le kaszëbizną
pòlaszącą, co je smiéchòwiszczem ë dzëwòcëzną. Ò to jiscył sã Rzëpiszk z Miechùcczëch Pùstków.
- Wéj, taczi dołemón jak nen Krãpów Józk mësli, że je pò prôwdze czims wicy jak jinszi lëdze. Nijak nie gôdiwô pò naszemù, le łómie z pòlska, jak mòże ë jesz sã tim bùszni.
- A taczëch leleków to jesz dô w Chmielnie?
- Jo! A cziéj jô mù rzekł, że jô w to jidã, Józku, że të jes przënômni ò tã wikszą pòłowã twégo mùskù òbarchniałi, téj sã ze mną zaczął
sprzeczac, że ni ma ani wikszy, ani mniészi pòłowe. Ma nie doszła do
rechtu, a na òstatkù mie zamierzało ë jô szedł òd nie lóy. Ale rzeczë le mie, Mackù, móm jô prôwdã, cze ten lelek?
- Gwësno że të.
- A mógłbë të to dokazac?
- Jo, dëcht letkò. Wey le dwa jabka, jedno dëcht wieldżié a drëdżié malinczié. Przetni je na równé pòłowë ë jednã pòłowã wieldżiégò jabka
wey w prawą rãkã, a pòłowã te môłégò w lewą. Złożë je do grëpë ë ùzdrzisz, że jedna pòłowa je wiele wikszô, drëgô wiele miészô.
- Jo, terô jô móm dokôz w rãkach, niech le ten lelek do mie przińdze!

Chcemë le so zażëc!

Jãzëk czë gwara

Smãtk przesłôł do mie na pòkùsã trzech szkólnëch: dłudżiégò Grifelka ze Zabôczewa, cencziégò Piórkã z Klaksowa ë łëségò Rechùbkã z Głëpkòwa.
- Rzeczë le nama, Mackù, dëcht tak prôwdzëwą prôwdã, żeli Kaszëbi mają jãzëk, czë le gwarã?
- Kò tej le zdrzëta! – Ë wëwalił jem swój jãzëk bùten jak le dëcht szło.
- Co za pëszny ë widzałi jãzëk! – zdzëwił sã Grifelk.
- A taczi jãzëk chcą nazëwac gwara? – rzekł Piórkò.
- Jãzëk jak szëpla. To wicy jãzor jak jãzëk, ale za gwarą nie szlachùje dëcht nick – zamrëczôł łësy Rechùbka.
- A cëż wa terô ò tim mëslita?
- Kò më ù ce w gãbie ùzdrzelë na jawie, że môsz dëcht bëlny jãzëk, a je dëcht czëstim, nie je òbłożony ani priszczëkem, ani bardówką, ani niżódną gwarą. Më téż mómë kòżdi swój, a kùreszce kòżdi Kaszëba mô swój jãzëk. Ale chtëż tej mô gwarã w pëskù?
- Kò taczich so szëkôjta kãdës dalek, mòże na Kùrpiach abò na Góralëznie.
- A jak takô gwara wëzdrzi?
- To swiãti Pańsczi wiedzą. Mòże w tim cos je òd nadgrëzłégò jãzëka abò jaczis jãzëczk rozszczépióny na kùńcu jak ù żniji, abò wërzëtny jak ù żabë, abò… diôblë wiedzą!

Chcemë le so zażëc!

Na jednym kòle

Je to ju czilenôsce lat. Dobrze so to wdarzã, że beło to w Pòmieczënie. Czile nas żdało na spòżdżony autobùs. Gôdómë, zażiwómë ë żdajemë. Narôz cos òd Wilanowa nëkô, ale to nie béł autobùs ani fùrmónka, ani mòtór, ani helikòpter, chòc cos z helikòptera w tim beło. Zbliżô sã dosc chùtkò do Pòmieczëna ë wjéżdżô do wsë. Chtös rzekł:
- To Pléwka z Hòpów jedze z całą swoją rodzëzną na jednym kòle. Gwës jedze do Szemôłda do swoji cotczi na roczëznã.
Pléwka to chłopùlk niewieldżi, ale kùńsztowni ë bëlny kòlôrz. Sedzôł na sodle ë miôł rukzak na plecach, dze wëzérôł łepk nômłodszégò knôpa
z cëcem w gąbce. Na ramach sedza jegò białka ju na òstatnećh nogach ë jesz trzima na klinie trzëletną Treskã z grochòtką w rãczce. Na przódkù w kòsziczkù sedzôł dwalatni Franck, zacht ùsmôrkóny ë gwizdôł na
piszczôłce. Z tëłu na pacziétnicë sedzôł sztërëlatni Józefk z brórmzą. Beło jich razem półsódma, bò òn ë knôp w rukzakù – to dwaji, òna na òstatnëch nogach, chòcbë le rechòwac półtora – to ju półezwiarta,
Treska na klinie – to półpiãta, Franek w kòsziczkù – to plółszosta a Józefk z brómzą – to dokładno półsódma. Półsódma lëdzy na jednym
kòle, tegò wa gwës jesz ni môta widzóné!
Òpòdle stojało dwùch szandarów, co téż na to zdrzelë. Młodszi chcoôł jic gò przëscygnąc ë mandat wlepić. Ale ten starszi gò przëtrzimôł za szlëc
ë rzekł:
- Nie, bratkù, ni mòżesz mù nick zrobic. Cziejbë jachało dwùch abò dwòje na jednym kòle, tej mòżesz jima dac mandat, ale jaz tëlu lëdzy! Na to më ni mómë niżódnégò paragrafù.

Chcemë le so zażëc!

Chcemë le so zażëc! Starsze pokolenié jesz mie znaje z mòjich dôwnëch gôdk, ale młodi Kaszëbi mie nie znają, bez to mùszã sã jima nôpiérwi przedstawić: Jem Gùczów Mack z Përdëgónów, chłop strzédnégo rostu, dosc przë se, welech na nodżi ë łësy na głowie. Mòja bëlnô znanka to róg tobaczny, z chtërnégo to cziedës zażiwelë Kaszëbi òd Kartuz ë Koscérznë, òd Wejrowa ë Pùcka, òd Gdini ë Gduńska, nawetka Pòmòrencë z Bëtowscziégò, Lãbòrscziégo ë Słëpscziégò, cziej przëjachelë na tôrg do Srôkòjc.
A terô krótëchno mój żewot.
Wid zemsczi jem ùzdrzôl w Përdëgónach na dzewińcdwadzestégò gromnicznika nego rokù, jacziegò jo so nijak ni mogã wdarzëc. Wiém le tëli, że skòrnom sã ùrodzył, wzãła mie jakòs baba za nóżkã w lewã rãkã, a prawą mie dała zacht klapsa w sedzenicã tak, żem òd razu z bólu zawrzeszczôł. Téj jem so pòmëslôł: ach taczi to je ten świat! Mało co le człowiek na nien przińdze, ju gò walą pò sedzenicë. W chmotrë miã bòdôj trzimelë Sowizdrzôł ë Sëbila. W chmòtrëch sã wpôdô, bez co mie sã trzimają rozmajité fąfczi ë figle, a z proroczégò nosa móm téż swój ùdzél. Chcã do waju gadać decht pò naszemù. Ale cziej jô co zełżã abò kãsk prôwdë pòwiém, mùszita mie wëbôczëc, bò mògã le bëc taczim, jaczim
jem, jaczim mie Pón Bóg stwòrził z mòjim jãzëkem, a ten mie nierôz w gãbie lôtô jak pëtel młińsczi. Chto wiele gôdô, ten mùszi kąsk zmëszlac ë kąsk łgac, a përznã zełgać je dobrze, bò chto jesz nijak nie zełgôł, ten nie wié, czim je prôwda.
Ùdbôł jem so wanożëc pò świece. Bãdã héwò tu ë hénë tam. Mòżeta zażëwac z mégò roga na kòżdim targù w kòżdim miesce ë na kòżdim òdpùsce w kòżdi parafiji. Weńdã zôs midzë ten lud nasz bëlny, co no tësące lat barnił swòją mòwą słowianiznã przëbôłtną, lud pracowiti jak mrówka a cwiardi jak kam. Jak mòrze w swòjich tóniach drodżi jantar, krëje lud nasz w sercach swòjich swòjã wiesołosc. A jak mòrze w nocné sztormë pò përzince cëskô swój skôrb na ùbrzeża mòrsczié, tak ten lud daje nóm le pò kąskù pòznawać swój smiech ë żart. A to prawie chcã spisać ë dać wama do czëtaniô. Kò téj le czëtôjta!

Chcemë le so zażëc!

Ò cëdownym wëzdrowienim

Dzys przëszedł do mie sąsôd ë rzekł:
- Sedzysz, Mackù, w tëch Përdëgónach jak zarzekłi. Nick nie gôdôsz, nic nie piszesz ë mało dze biwôsz. Czas nôwëższi sã w świat wënëkac — jak mówi Derda. Wéj le, doszła mie wiédzô, że Rzepisz
z Miechùcczëch Pùstków leżi cãżkò chòri.
- Jo – rzekł jem – muszã go jic nawiedzëc, bò to mój bëlny drëch.
Pùdã zarô witro.
Zawitrze jem przeszedł do nie, a òn leżôł pò prôwdze we wërach ë stãkôł, kaszlôł ë rzëpiôł. Jął jem gò pòceszac ë trostu dodawac, ale òn le
sã jiscył ë narzékôł, że jegò kuńc je ju bliskò. Nicht gò ni mógł poceszëc, ani ksądz, ani doktor. Nawetka zażëc nie zażił z mégò roga. Béł smiertelno chòri ë ju jedną nogą na hénim świece. Le téj przeszedł sąsôd Płużk ë rzekł:
- Rzëpiszkù, wiész të co? Wéj le, ten twój sąsôd Złoch, co z nim môsz no prawò ò grańcã, doznôł wieldżi szkòdã, bò w noce padła mu krowa…
- Co të gôdôsz? Padła mu krowa? Jakô to?
- Ta wielgô, ta nôlepszô krowa, dëcht po òcalenim.
- Alaże! – Ë pòdniósł sã Rzepiszk na sedzenié. — Dôjże, Mackù, zażëc!
Zażëlë jesmë, a Rzepiszk béł òd ny gòdzënë cëdowno ùzdrowiony.
Tak wéj dobrô wiédzô je lepszô niżli doktor ë apteka.

Chcemë le so zażëc!

Dobrí chłopi

Kôżdi chłop mô swégò dréna, jeden wikszégò, drëdżi mniészégò.
W gôdce białk kôżdi chłop cëzy je lepszi, ale w sercu ë mëslach ni ma to jak jeji gwôsny. Chłopi na ògle nie są lëchi dlô swojich białk, są dobrima.
Do baro dobrëch chłopów nôleżi Jadam Żmùda z Wãsór.
Cziej mù jegò Jewa wëstawiła na pôłenkò bùlewczi z kwasnym mléczkem, odsënął mleczkò ë rzekł:
- Białkò, weź to mlékò a dój swiniom, bò za swinie dostóniesz dëtczi, a za mie nick.
Abò Jacek z Przetoczëna. Ten na roczëznã swòji białczi kùpił dzewińc metrów płótna ë pòdarowół swòji Hance, rzekłszë:
- Môsz, Hankò, chòc rôż co bëlnégò na twojã roczëznã. Ùszij mie z tegò trzë kòszële!
Tak wéj widzyta, że są jesz na Kaszëbach baro dobri chłopi. Biéjtaż téj w jejich szlachë!

Chcemë le so zażëc!

Kùr ë krowa

Stôri rëbôk Kruza leżôł ju dëcht na ùmercym. Cziej odjachôł ksydz ë doktor, rzekł do swòji płaczący białczi:
- Jô ju dzys wierã pùdã na nen swiat. Nëże téj nie zabôczë dawać za mie na mszą świãtą. Przedôj na targù tã bestrą krowã, a co za niã dostóniesz, wszëtkò dój za miã.
- Dobrze – rzekła – przedóm krowã ë wszëtkò dóm za ce na mszą.
Pò smiercë Kruzë jegò białce stało sã żôl tëli dëtków dać ksãdzu. Pòczã téj meditowac, jak to zrobic tańszim kòsztem, a na òstatkù naszła jã dobrô dejô.
Tak wzã tã krowã ë jesz kùra na tôrg do Pùcka. Cziej béł kùpc na krowã, mùszôł z nią razem kùpic kùra, a cziej kùpc chcôł kùra, mùszôł kùpic ë krowã. Òsóbno nie chca przedac ani krowë ani kùra. Krowa mia
kòsztowac szescdzesąt złotëch a kùr pińc tësący złotëch.
Kùpcë krącëlë głowama ë sã radzëlë. Jaż jeden sã òdwôżił kùpic krowã razem z kùrem. Wëpłacył białce ë szedł na lëtkùp.
A białka wrócëła do dóm ë zarô szła ksãdzu zanieść szescdzesąt złotëch na mszą swiãtą za niebòszczëka chłopa.

Chcemë le so zażëc!

Żukòwò – wies pańskô

Żukòwò to wies pańskô. Bëła nią ju za czasów Swiãtopôłka Bëlnégò ë za Mszczëgów, òsta nią téż pò dzys dzéń ë nią bãdze na wieczi wieków. Amen.
Ale cobe Żukòwianié bez tã chwalbã nie wnëkële w za wielgą bùchã, przënôlégò jima téż jaczis flëczk przëszëc. Taczëch flëczków móm dô nich czile. Jeden z nich je dëcht pasowny na pòrwóny jãzëk niechtërnëch bôb. A pòrwôł sã jima bez to, jiże rôd môłpùją cëzëch ë w cëzënie widzą wiedno co lepszégò niglë w bëlny swòjiznie. Jidącë bez Żukòwò czëjã jak jedna takô baba szkalëje na swojã żôrotną córeczkã:
- Tile razy czi gadam, ze masz mówicz doma i w szkole le pò pòlskù. A ti nie chczesz tego czucz, co czi mamusza radżi. To sobie wnykaj w ten twoj szadi łep! Gdi jeszcze raz bendã miała cziti, ze bendżesz z dżeczmi gadacz po kaszubsku, to czi szpéri uczidnã. Nie darwasz miszlecz, ze mamusza chce dla czebie licho, chcã dla czebie dobrze. Gdi bendżesz tak dobrze w szkole mówicz po polsku, jak twoja mamusza, tej bendżesz zbieracz dicht same piontki.

Chcemë le so zażëc!